Дьонугар суруктарыттан

1941 с. алтынньы 30 күнэ.

Малоярославец диэн куораты көмүскээн 15 хонукка охсустубут. Биһиги кыргыһыы кыайтарыылаах өттүгэр сырыттыбыт. Олус элбэх киһи өллө уонна бааһырда. Биир ротаттан аҕыйах киһи ордон сынньалаҥҥа сылдьабыт да, сотору эмиэ барабыт. Кыргыһыы олус суостаах да, олус кутталлаах да буолар эбит. Дьэ хайдах олороҕут? Мин тыыннааҕым тухары суруйуом. Өллөхпүнэ баҕар биллэриэхтэрэ. Эрэйдээх үйэҕэ төрөөн, эрэйи көрөр киһи буоллум. Сорох күннэргэ окуопаттан тахсыбакка, аһаабакка охсуһабыт. Чэ, быраһаайдарыҥ. Мин хааллым фроҥҥа — кытаран турар уокка.

Виктор.

1941 с. сэтинньи 8 күнэ.

Аан бастаан мин ааппыттан уоттаах төлөннөөх дорообото гут. Мин доруобуйам үчүгэй. Сылдьыы чааһа да куһаҕана суох, Билигин бакаа сынньалаҥҥа сылдьабын. 15 хонук тухары олус күүстээхтик охсустубут. Кэлин тиһэҕэр, бйир дэриэбинэҕэ хааттаран төгүрүттэрэн баран, онтон төлө көтөн тахсыыга биир ротаттан бэрт аҕыйах киһи орто. Уоннааҕыларбыт өлөн уонна бааһыран бары ыһыллан хааллыбыт. Оннук ыга киирсэн кыргыһабыт, олус ынырык. Буулдьа синиэлбитин дьөлүтэ сүүрэр. Намтан хас да саха оҕолоро бааллара, олор хайдах буолтарын билбэтим.

Виктор.

1941 с. ахсынньы 16 күнэ.

Күндү күнүнэн. Мин ааппыттан тутуҥ уоттаах-төлөннөөх дорообото. Мин тохсунньу ый 12 күнүгэр (Бука ахсынньы ый 12 күнэ буолуо — Д. П.) киэһэ бааһыран, билигин Москва балыыһатыгар сытабын. Хаҥас атаҕым хаптаҕайын дьөлө көтүттүм. Ураа хаһыынан кимэн киирэн хас да дэриэбинэни немецтэртэн төттөрү ылбыппыт. Манна олус элбэх киһи өлбүтэ, онтон биһиги немеһи биири да ордорбокко ныһыйан кээһэбит.

1941 с. ахсынньы 27 күнэ.

Мин сытабын үчүгэй, саҥа сонун соччо суох. Фроҥҥа биһиги хас да куораты ыллыбыт диэн хаһыат биллэрэр. Сэрии уруккутун курдук салҕаан бара турар… Мин эһигини, дойдубун олус ахтабын. Түһээммин дойдубар тиийэбин, халыҥ тыа быыһынан элэҥнээн куобахтыы сылдьабын…

Будуллар туманҥаах
Төрөөбүт кыраайым
Хаарынан сабыллан
Иһиллээн турарын
Арай мин төһөөммүн көрөбүн.

Самнархай быыкаайык дьиэбиттэн
Буруо бургуйан тахсарын көрөбүн.
Ол онтон аппыттан түһэммин
Сарайбар сиэтэммин киллэрдим.

Уруккум курдуктук түргэнник хаамаммын
Ааммын аһаммын дьиэбэр киирэбин
Ийээ, ол онно киирэрбин кытары
Сонун үчүгэй астары аһатан
Уруккум курдуктук сээкэйи кэпсэтэн
Олустук кэрэтик көстөҕүн.

Читайте также:  Рожин Алексей Михайлович

Оо, хаһан дойдубар тиийэммин
Дьоллоохтук олоруом эбитэй,
Оо, хаһан төрөөбүт дойдубар тиийэммин
Уруккум курдуктук сылдьыамый.

Ким билэр, баҕар, өстөөх буулдьата сайыалаан, хаанынан кытаран сытыам дуо? Оо, сүрдээх суол буолуоҕа. Ол эрээри оҥоруум билиэҕэ. Мунчаарбыт санаабын тарҕатан, бу хоһоон суруйдум түүлүм туһунан.
Дьэ үтүөрдэхпинэ, сэрии уурайбатаҕына, син биир фроҥҥа барабын. Оттон сэрии бүттэҕинэ дойдубар тиийиэм.

1942 с. кулун тутар 6 күнэ.

Эһиги хайдах олороргутун истиэхпин олус баҕарабын. Оннооҕор уоттаах кыргыһыы кэмигэр, окуопаҕа ытыһа сытан, Эһигини саныыбын. Ол курдук ахтарым бэрт. Урут дойдуга сынньана сыппыт олус да үчүгэй эбит. Билигин туох сэп буулдьата кэлэн өлөрөн ааһар диэн, ол алдьаххайа буолар.

Виктор.

1942 с. кулун тутар 29 күнэ.

Сотору кэлиэ диэн күүтүмэҥ. Хаһан сэрии бүттэҕинэ барыам. Хата сурукпун күүтэр буолуҥ. Дьэ, аҥар да илиилээх буолларбын өстөөхтөрбүн кытта өлөрсө барыам. Эмиэ бааһырабын дуу, өлөбүн дуу. Ол эрээри оҥоруум билиэ.
Ийээ! Мин эһигини олус ахтабын. Эһигиттэн суругу олус күүтэбин.

Виктор.

1942 с. от ыйын 19 күнэ.

Дьонум бука барыгыт мин ааппыттан дорообото тутуҥ. Мин доруобуйам чааһа үчүгэй. Сылдьар сирим олус кутталлаах. Ол курдук уоттаах охсуһуу, хас да төгүллээн кимэн киириигэ сырыттым. Доҕотторум сорохторо өллө, сорохторо бааһыран эмкэ бардылар. Мин эмиэ кыратык бааһырдым. Өстөөхтөн хас да дэриэбинэни ыллыбыт… Мин фроҥҥа кэлиэхпиттэн ыла үс төгүл бааһырдым. Ийээ! Мин хаһан сэрии бүттэҕинэ барыам эһиэхэ…
Ийээ! Баҕар бу уоттаах сэрииттэн ордон эһиэхэ төннүөм. Олус эрэйдэнимэ, муучу буолума, аан дойду үрдүнэн сэрии. Ону бэйэҥ билэҕин. Быраһаайдарыҥ. Бу суругу окуопаҕа сытан суруйдум.

1943 с. кулун тутар 20 күнэ.

Мин хаҥас харахпын сүтэрдим. Онон эмтэнэр сиргэ диэн айаннаан Москваҕа кэллим… Харахпар, баҕар, таас харах уктарыам. Отуо, олус куһаҕана бэрт.
Мин хаһан эрэ тапталлаах төрөөбүт дойдубар тиийиэм. Бу дойдуга өлөр симиэрдим суох быһыылаах. Ол курдук, олус ынырыктаах, уоттаах кыргыһыылартан ортум. Онон мин саныыбын: уҥуоҕум төрөөбүт дойдубар көмүллэр аналлаах буоллаҕа. Төрдүһүн бааһырдым.

Виктор.

1943 с. муус устар 8 күнэ.

Читайте также:  Егоров Егор Ксенофонтович

Бу дойдуга саас кэлэн, сир харааран, уу-хаар тахсан эрэр. Оо, көрөргө олус кэрэ. Сүрэҕи-быары сынньатар.. Дойдубун санатар. Мин дойдум бу бириэмэҕэ халыҥ хаарынан сабыллан турдаҕа. Сүрэххэ-быарга охсуллан ааһар ээ. Киһитэ-сүөһүтэ аччаатаҕа. Ол аата сэрии. Ийэ дойду көмүскэлин иннигэр оннук дьаабылар буоллахтара. Ону киһи барыта билэр. Бу үлүгэр алдьархайга Ийэ дойду көмүскэлигэр туруммакка, ким көрөн туруой? Ким күүһэ кыайарынан фроҥҥа көмөлөһөрө буолуо диэн эрэнэбин. Биһиги өлөрү умнан туран өстөөҕү кытта охсуһабыт. Өлөр да буоллахха, Ийэ дойду көмүскэлигэр өлүллүө. Ону ытаан да, ыллаан да тириэрэр кыах суох.
Дьэ, дьонум олоруҥ үчүгэйдик. Кэтэһэр буолуҥ мин сурукпун.

Виктор.

1943 с. атырдьах ыйын 10 күнэ.

Бу дьиҥнээх фронтан суруйабын. Өстөөх биистэрин үлтү сынньар иннигэр харса суох санааны санаан туран, ыстыыктаах винтовкабытын өстөөх диэки хайыһыннарабыт. Түөртэ бааһырдым, бэсиһин бу барабын. Аҥар хараҕа суох буолан улаханнык мөлтөөбүтүм да иһин, Ийэ дойдуну көмүскүүр иннигэр харса суох санааны санаан өстөөх үрдүгэр этиҥ курдук дьааһыйабын…

Виктор.

1944 с. бэс ыйын 3 күнэ.

Ийээ, эн олус да муучу буолаҕын. Ол курдук мин түүлбэр куруук бааргын. Мин туспунан эһиги олох муучу буолумаҥ. Ийээ, эн мин суох да буоллахпына оҕом тапталлаах Ийэ дойду көмүскэлигэр сылдьан, өлбүтэ дии санаар. Ытыыр буолаайаҕын. Өлбөтөхпүнэ, сэрии бүттэҕинэ, эһиэхэ дойдубар тиийиэм. Бу уоттаах сэрииттэн ордон, эһиэхэ тиийэр буоллахпына иккистээн төрөөбүт саҕа саныаҕым. Сэриини бүтэрэр иннигэр өстөөх үрдүгэр күн-түүн уоту кутабыт. Өстөөх эриэн үөн курдук эриллэҥнээн биһиги эдэр хааммытын уулуур.
Бүттүм. Күүтэр буолуҥ мин сурукпун.

Виктор.

Бу суруктар Нам оройуонун архивыгар ууруллан сыталлар.

В. И. Сивцев 1921 сыллаахха Нам оройуонугар Хатыҥ арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. II Модут оскуолатын 4-с кылааһыи үөрэнэн бүтэрбитэ. Намҥа заготконтораҕа үлэлии сылдьан, 1941 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта. Суруйарын курдук, Москва анныттан саҕалаан өстөөҕү кытары кыргыһа-кыргыһа Литва сиригэр тиийэ барбыта. Үгүс хорсун быһыылары көрдөрбүтэ. Бу саха сэмэй уола, хорсун сэрииһит охсуһуу толоонуттан эргиллибэтэҕэ.

«САЛААТТАР СУРУКТАРА», 1970, Якутск, Д.Петров