Аҕа дойду сэриитэ – мин дьылҕабар

 

Мин, Алексеев Николай Дмитриевич, 1938 с. тохсунньу 2 күнүгэр Бэстээх нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтүм. Аҕам Алексеев Дмитрий Федотович 1914 с. Бэстээх нэһилиэгэр, ийэм Алексеева Анна Максимовна эмиэ 1914 с. Кукаакы нэһилиэгэр төрөөбүттэрэ. Биэс оҕону: 4 уолу, биир кыыһы төрөтөн ыал буолан олорбуттар. Ийэм кэнники оҕотун – быраатым Викторы 1940 с. төрөтөн баран, мин үстээхпэр сыыстаран ыалдьан өлөн хаалбыт. Билигин бырааппынан икки буолан баарбыт.

Аҕабынан эбэм Тимофеева Анна, төрдө Өҥөлдьө нэһилиэгин Тэҥкэ түбэтэ, 18-та төрөөн баран 7 уолу улаатыннарбыт. Миша диэн уол Мархаҕа үөрэнэ сылдьан туберкулезтаан өлбүт. 1943 с. киниэхэ элбэх оҕолооҕун иһин мэтээл биэрбиттэрэ. Алта уолуттан биэһэ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ кыттыбыттара. Саамай кырдьаҕастарын Федоры хараҕынан мөлтөхтүк көрөр буолан фроҥҥа ылбатахтар. Сэрииттэн үс уол төннүбүтэ, икки уол сэрии хонуутугар хаалбыттара.

Эбэм оҕолоро бары улахан 180 см. быдан үрдүк дьон этилэр. Кыра уол Егор 181 см. буолан кырабын диэн муҥатыйар этэ. Гаврил, Савва уонна Тарас диэн уолаттар сэриигэ маҥнайгы уонна иккис ыҥырыыга барбыттар. Мин аҕам Дмитрий 1943 с. барбыта. Колхоһугар бэрэссэдээтэл буолан сэриигэ кэлин ылбыттара. Аҕабын сэриигэ атаара эбэм биһикки Ньурбаҕа киирэ сылдьыбыппыт. Онно хаартыскаҕа түспүппүт баар.

Ийэм өлбүтүн кэннэ биһиги үс бырааттыы уолаттары: миигиттэн 2 сыл аҕа убайбын, миигин уонна биир саастаах бырааппын аҕам ийэтэ эбэм Аана кыра уолунаан Егордуун, сэриигэ барыар диэри, көрөн-харайан иитэлээбитэ. Убайым Егор 1944 с. 18 сааһын ситээт сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Эбэм кыра уолун Ньурбаҕа атаара киирбэтэх быһыылаах, ол туһунан хаартыска суох. Ол иннинэ эбэм икки улахан уола Савва уонна Тарас сэриилэһэ сылдьан өлбүттэрин туһунан биллэриилэри туппут эбит. Сүрэҕэ баас буолан үс муннуктаах сурук кэллэ да ытыырын өйдүүбүн. Ол мин аҕам суруга буоларын ааҕалларыттан истэн билэрим.

Эбэм Гаврил диэн уола маҥнайгы хомуурга баран Ленинград куорат туһаайыытыгар Тихвин диэн куорат аттыгар улаханнык бааһыран дойдутугар төннүбүтэ.

Алексеев  Николай  Дмитриевич

            Аҕам Севастополь куораты босхолоспут этэ. Кини күүстээҕин, кыанарын иһин сэриигэ санитарынан сылдьыбыт. Сэрии бара турар сириттэн ыараханнык бааһырбыт байыастары, командирдары сүгэн-көтөҕөн, соһон, сорохторун тэйиччи илдьэн баран наһыылканан санитарнай массыынаҕа, тэлиэгэлээх акка диэри көтөҕөн илдьэллэр эбит. Оннук сылдьан өстөөх артиллериятын уотугар түбэһэннэр аҕам бэйэтэ улаханнык бааһырбыт. Берлиҥҥэ тиийэрим 20 көс хаалбыт этэ диэн кэпсиирэ. Снаряд оскуолактара кини хаҥас лаппаакытын уҥуоҕун куруппа курдук үлтү кумалаабыттар. Аҕам сэрииттэн 1945 с. алтынньы ыйга кэлбитэ. Аҥар (хаҥас) илиитэ төрдүттэн суох этэ. Ону ааһан уҥа кулгааҕын кэннинэн төбөтүн уҥуоҕа дириҥ баҕайытык иһирдьэ дьөлө киирбит баастаах этэ. Онон төбөтө, агдата барыта бэрэбээскэ буолбут киһи кэлбитэ. Госпиталга хас да ый сытан эмтэнэн баран баастара өссө да үтүөрэ иликтэринэ дойдутугар кэлбитэ. Онон кэлиэҕиттэн сылга иккитэ саннын уҥуоҕуттан операциялаан алдьаммыт уҥуохтарын хостоон кыайан бүтэрбэтэхтэрэ. Нэдиэлэ аайы сыарҕалаах атынан киирэн бэрэбээскилэтэн тахсар этэ.

Аҕам эрэйдээх сэрииттэн кэлэригэр эбэм тыыннаах этэ. Биһиги Ньурба бөһүөлэгиттэн чугас 15 км. кэриҥнээх сиргэ олорорбут. Биһиги үс уол уонна эбэм бииргэ утуйар этибит. Мин эбэм хоонньугар, икки уол атахха сыталлара. Күһүн эбэм хотонугар сылдьан халтарыйан охтон кыайан хаампат буолан сыппыта. Убайым буоллаҕына эмиэ ити кэмнэргэ күһүҥҥү муҥхаҕа сылдьан тымныйан ыалдьыбыта. Эбэм биир киэһэ барыбытын бэйэтиттэн туһунан сытыартаата. Оччолорго биһиги икки хостоох улахан дьиэбитигэр аҕалара суох 3-4 уруу-аймах ыаллар буолан дьукаах олорорбут, 7-8 оҕо этибит.

Читайте также:  РОМАН КОНДРАТЬЕВИЧ ДЕДЮКИН

Оннук олорон аҕам биирдэ, уруккутун курдук сарсыарда эрдэ, Иван диэн 9 кылааска үөрэнэр уоллуун сыарҕалаах атынан Ньурбаҕа киирбитэ. Киэһэ тахсарыгар дьиэтигэр ийэтэ уонна улахан уола өлөн тоһуйаллар. Эбэм эрэйдээх эбиэт иннинэ барбыта. Убайым арааһа 3-4 чаас күнүс  барбыта. Дьэ, дьулаан күн этэ. Аны ааспытын да иһин, аҕам эрэйдээх онно муҥатыйбытын хаһан да умнубаппын: “Бу кэриэтин сэрии толоонугар өлбүтүм буоллар “, — диэхтээбитэ. Биһиги аҕабынаан абаҕам Сүөдэрдээххэ (Федотов Федор Федотович) көспүппүт.

Нөҥүө саас аҕам биһикки саа ииттэн бараахтыы барбыппыт. Аҕам икки уостаах саатынан ыраах баҕайыттан ытыалаан син 15-16 барааҕы өлөрбүппүт. Мин сатыылаабыт бараахтары хомуйабын уонна сүгэбин. Бараахпын аҥаарын урукку дьукаахтарбытыгар хааллардыбыт. Оо, онно дьоммут үөрүүлэрин. Дьахталлар, эмээхситтэр ытастылар: «Биһиги дьоммут саатар эн курдук киһи аҥара да буолан кэлбэт муҥнарын! Эр киһи элээмэтэ да буолларгын бу кус амсатан эрдэҕиҥ!»- дэстилэр. Кэлин билбитим, ол дьукаах үс ыалбыт аҕалара, оҕолоро сэрииттэн төннүбэтэхтэр этэ.

Аҕам сэриигэ ылбыт баастарыттан 2,5 сыл курдук  тыыннаах сылдьан сордонон баран 1948 с. бэс ыйын 18 күнүгэр өлөөхтөөбүтэ. Ол күн нэһилиэккэ ыһыах күнэ этэ. Аҕам өлүөн аҕай иннинэ ыһыахха ыытарыгар миэхэ 25 солкуобайы биэрбитэ: “Бу бүтэһик харчым. Бу кэннэ тугум да суох. Оҕом ыһыахха баран таптыыр аскын доҕотторгун кытары атыылаһан аһаа”, — диэхтээбитэ. Ол мин истибит аҕам бүтэһик тыллара этэ. Саҥата олох иһиттэн тахсыбат буолбут этэ. Бука бу сотору бараары сытарын биллэҕэ буолуо. Мин оччолорго иккис кылааһы бүтэрэн сылдьар кэмим этэ.

Алексеев  Николай  Дмитриевич

            Аҕам «За боевые заслуги», «За победу над Германией» диэн мэтээллэрдээх, гвардейскай уонна санитар значоктардаах этэ. Аҕам быраата Егор аармыйаттан 1951-1952 с.с. биирдэ кэлбитэ, 7 сыл сулууспалаабыта.

Ийэм аймахтарыттан билсэр дьонум аҕыйахтар. Аҕабын кытары 1943 с. Сэриигэ барбыт таайым Дмитрий төннүбэтэҕэ. Аҕабын атаарар хаартыскаҕа кини эмиэ баар. Ийэбинэн эһэм-эбэм кулаактааһыҥҥа түбэһэннэр репрессияламмыттар үһү. Олох кыра эрдэхпинэ биирдэ эһэм кэлэн көтөҕөн олорорун өйдүүбүн. Ити ийэм олох өлүөн аҕай иннинэ буолуо. Эһэм оннук ыал устун сылдьан өлбүт үһү. Дьонугар үс хонуктан ордук олоруо суохтаах эбит. Дьэ, оччотооҕу сокуон оннук кытаанах эбит. Биһиги бырааппынаан сэрии инбэлиитэ абаҕабытыгар иитиллибиппит. Абаҕам Федотов Гаврил Алексеевич (Күүстээх Хабыкка) кэргэнин дойдутугар Хаҥалас Сататыгар баран олохсуйбута. Онон онно уруу-аймах, билэр да дьоммут суох этэ. Эгэ дьиэ-уот кэлиэ дуо? Саҥаһым бэйэтэ туох да чугас уруута-аймаҕа суох буолан, уонна оттор мас, сүөһү уулуур уутун чугаһыгар баар эргэ өтөхтөрү сөргүтэн онно кыстыыр этибит. Оскуолаттан 5-7 км ыраах этилэр. Мин 1949 с. үсүһү бүтэрэн баран кинилэргэ Сатаҕа көһөбүн. Бастаан Үөдэйгэ 4-с кылааһы бүтэрэбин. Быраатым биһиккини иккиэммитин интернакка ылбаттар этэ. Бырааппын ылаллар, мин частичнайга олоробун. Онтон мин Хаҥалас оскуолатыгар кэлэн үөрэнэбин. Онно мин ол кыстык оҥостубут өтөхтөрбүтүттэн сылдьар этим. Кыһын бытарҕан тымныылартан иҥнибэккэ, абырах тутан сиэбит телогрейканан, этэрбэһинэн 5-6 кылаастарга үөрэммитим.

Читайте также:  Филиппов Михаил Прокопьевич

Кураан сыллар буоланнар абаҕам колхуоһа дуоннаах дохуоту үллэстибэт этэ. Ньэчимиэн бурдуктан тар хааһытынан сылдьар этим. Оччолорго идэһэ диэни сиэбэт этибит. Саҥаһым ыалтан ынах тириитин ылан субалаан уонна түүтүттэн ыраастаан биэрэрэ. Соболоҥо диэн тирии субатын уонна кутуругун бэйэбит мииннээн иһэрбит. Биир кыһын абаҕам ыраах тыаҕа сылдьан кадровай булчут буолан, тымныйан атаҕынан, сиһинэн босхоҥноон суорҕан-тэллэх киһитэ буолбута. Ол дьыл, 1950-1951 сыллар кыстыктарыгар, биһиги ыал олоҕо олус ыараабыта. Дьиэ таһыгар көлүнээри колхуос ат оҕуһун ылбыппыт күһүн кута мууһун тосту үктээн ууга түһэн өлбүтэ. Ол оҕус тыына диэн биир идэһэ буолуохтаах тыһаҕаспыт онно барбыта. Бэйэбит биир ынахтаахпытын ону көлүнэн саҥаһым биһикки уокка оттор маспытын тиэнэр этибит. Сарсыарда күөрчэхтээх лэппиэскэ оҕото, күнүс оскуолаттан кэлэрбэр 600-700 г. тар хааһыта, киэһэ –тоҥ хортуосканы кытары лэппиэскэ. Ону да хаһан да тотор гына сиэбэккин.

Оччолорго оскуола тымныы буолан кылааска таһырдьа таҥнар таҥаспытын устубакка олорорбут. Бэргэһэбитин эрэ устарбыт. Чернилабыт дөйө тоҥон хааларын ытыспыт иһигэр тыынан ириэрэн суруйар этибит. Учебник да бэрт аҕыйах этэ. Мин оскуолаҕа сарсыарда 5-6 чааска туран барар этим. Киэһэ 3-4 чааска олох хараҥаҕа кэлэрим. Оскуолаҕа итии аһылык эҥин туһунан оччолорго туох да иһиллибэт, билбэт этибит. Учебник эҥин суох, онон дьиэҕэ үлэбин оскуолаҕа толоробун. Нойосууска бүтэһик ыйыталлар. ”Хонтой” ферматын оҕолорун кытта сылдьан сороҕор итии киллэрэн ааһабын. Кыстыыр дьиэлэрбит көмүлүөк оһохтоох муостата суох туруорбах дьиэлэр этэ. Хотоно дьиэни кытары былыргылыы бииргэ этэ. Күн аайы итинник сылдьарга аччык оҕоҕо аһара да сылаалаах буолара. Оннук усулуобуйаҕа сылдьан доруобуйам айгыраабыта, ыарыһах буолтум. Саас аайы атаҕым хаамтарбат буолан хаалара. Онон уу-хаар тахсыыта интернакка ылан абырыыллара. Сэттискэ интернакка олорон дьэ тото-хана аһаабытым. Күһүн сүөһү өлөрүүтүгэр тиийдэхпитинэ сыаны хаарга быраҕаллар. Ону мунньан оргутан хоргун оҥорон баран муоста анныгар кистээн сылдьан хааһыбытыгар буккуйабыт. Саас Ампаардаахха Куоһаахха балык ыамын саҕана муҥхалаан ылан интэринээт оҕуһунан тиэйэн илдьэн сиибит. Хаҥалас оскуолатыгар үөрэммит сылларым бэйэм тус олохпор ыарахан сыллар буоланнар олох умнубаппын. Манна буһуу-хатыы, тулуурдаах буолуу оскуолатын аан маҥнай барбытым. Онон оччотооҕу кытаанах кэмнэргэ бииргэ үөрэммит оҕолорбун, үөрэппит учууталларбын күндүтүк санаталыыбын, ахтан-санаан ааһабын.

Алексеев  Николай  Дмитриевич

            1953 с. Мархаҕа 8-с кылааска киирдим. Интернакка ылбатылар, Хабыкка иитиэ диэтилэр. Чыыбааннаах диэн ыалга олорбутум. Иккис сылбар саҥаһым убайа Акана киһитигэр олорбутум. 1955 с. онуска  үөрэнэн иһэн интерната суох буолан Ньурбаҕа киирэн үөрэнээри гыммытым доруобуйабынан сыыйан санаторийга сыттым. Тахсан колхозка үлэлээтим. 1956 с.Ньурбаҕа киэһээҥи оскуола аһыллан онно киирдим. Портка кыһыны быһа мас эрбээтим. Киэһэ 5 чааска дылы эрбиибин, онтон оскуолаҕа барабын. Ноговицын Никиитэлээххэ олоробун. 1957 с. Оскуоланы бүтэрдим. Оскуолабытыгар үксэ Амакинскай экспедиция, Ньурбатааҕы авиапредприятие үлэһиттэрэ үөрэнэллэр, саас бары тарҕаһан хаалаллар. Онно учууталым Иноземцева Ника Панфиловна 1-гы №-дээх оскуолаҕа дневнойга көҥүл истээччинэн бар диэтэ. Эксээмэннэрбин экстерном туттардым, өссө 35 солкуобай харчы төлөөтүм. Оскуолабын бүтэрэн Хаҥаласпар таҕыстым, өссө комсомол ыҥырыытынан Мархаҕа үөрэммит оҕолорбунаан таҕыстым.