Үс бырааттыылар  Ийэ  дойдуларын  көмүскэлигэр

 

Кириэстээх нэһилиэгэр  Мииринэйдиир суолга  “Сэрии киирбит”  диэн былыр  былыргыттан  элбэх аймах дьон уутуйан олорбут, үөскээбит-ууһабыт түөлбэлэрэ баар. Онно сылгы сирэ диэн сиргэ Даниловтар олорбуттар. Халаабыс уола диэн сахалыы ааттаах  уон тохсус үйэ бүтүүтүгэр  төрөөбүт Данилов Иннокентий Федорович Куокуну чугаһыгар Бэкэй диэн сиртэн Анна диэн кэргэннэнэн, дьиэ-уот тэринэн оҕо-уруу тэнитэн олорбуттар. Оҕолоро улаатан, уолаттара Егор, Алексей  үөрэнэн үлэһит буолбуттар. Кыргыттара Акулина, Евдокия, Александра ыал буолбуттара. Егор Кириэстээххэ үөрэммит. Эрдэттэн комсомол уол буолан  саҥа олоҕу эҕэрдэлээн көрсүбүт,сир түҥэтигэр, холкуостары тэрийиигэ кыттыбыт. Кириэстээх нэһилиэгин  бастакы комсомуоллара бырааттыы Егор,Алексей буолбуттар.

Егор эрдэ эргиэн үлэтигэр сыстан бастакы кооперативтары тэрийсэн, Кириэстээххэ атыыһыттаабыт. Бүлүүчээҥҥэ сельпону тэрийэн, салайааччытынан  үлэлии сылдьан  Маччаҕаҕа олохтоох Гуляевтар кыыстарын Вераны сүрэҕинэн сөбүлээн  кэргэн ылбыт. Эдэр ыаллар  1936 сыллаахха кыыс оҕоломмуттар Егор салгыы Тойбохойго,онтон сэрии иннигэр Сунтаарга райсовет эргиэҥҥэ салаатын салайааччыта буолар

Ситинник үлэлии сылдьан  1942 сыл иккис ыҥырыыга  сэриигэ барар . Иккис ыҥырыыга Сунтаартан борокуотунан олус  элбэх  киһи сэриигэ  барбыттар. Урукку советскай үлэһит Семенов оҕонньор кэпсииринэн билигин үөрэҕирии музейын дьиэтигэр бэҕэһээҥҥэ элбэх киһи киирэн-тахсан ньиргийэн олорбут дьиэ кураанахтанан: “сарсыарда  үлэбитигэр кэлэн иккиэйэх эр киһи утарыта көрсүстүбүт .Дьэ ол  олус курус этэ”, — диэн. Чахчы курус куннэр этэ.

Георгий-Егор  Данилов о5о эрдэ5иттэн сытыы тылллаах-өстөөх, күлүүлээх-оонньуулаах (юмордаах), элбэх кэпсээннээх мэлдьи сүбэлии-амалыы сылдьар киһи этэ диэн кэпсииллэр. Урууларыгар аймахтарыгар олус аламаҕай эбит. Быраата Бордон оскуолатыгар өр үлэлээбит ветеран учуутал Алексеев  Н.Г. ахтарынан эбэтигэр Колосова эмээхсиҥҥэ  Кириэстээх  Түбэтигэр мэлдьи  кэһиилээх оҕолорго кэмпиэттээх кэлэрэ. Сэриигэ баралларыгар Егор бырааттыныын учуутал Алексейдиин  атынан кэлэн  эбэлэрин кытта быраһаайдаһан барбыттар. Онно эмээхсин ордук Алексейга олус аймаммыт. Атын ыҥыырыттан тутуһан соһулла  сылдьыбыт  үһү.  Егор Иннокентьевич  эдэр дьоҥҥо олоххо хайдах сыһыаннаһалларын такайара. Оройуоҥҥа үлэлээбит Пахомов И.П. ахтарынан Сунтаарга билигин танара дьиэтэ турар сиригэр  райактив дьиэтигэр атахтаһан утуйа сытан  арааһы кэпсиирэ,сүбэлиирэ. Чиэс, эппиэтинэс, дойдуга таптал кини кылгас  олоҕун сүрүн принциптэрэ. Сүрдээх кыахтаах, күүстээх да киһи быһыылаах. Кэпсииллэринэн Сунтаарга умайа турар  дьиэттэн улахан сейфаны көтөҕөн таһаарбыт, ол онно тирэнэрин күүһүттэн муоста тостубут үһү. Дьокуускайтан армияҕа баран иһэн атах оонньуутугар борокуокка тэҥнээҕин булбатах. Бастакы кэргэнэ Вера ыалдьан  өлбүтүн кэннэ сэриигэ барарыгар саҥа кэргэннээх   эбит. Оҕолоро  эрдэ сатамматах. Кэргэнэ Анна сотору өлбүт.

Саха сириттэн барбыттар бары Молотовка тиийэн тохтоон  үөрэнэн баран атын чаастар командирдара кэлэн талан бараллар эбит. Молотовка кыһыны быһа олус куһаҕан хаардаах тымныы кыһын буолбут.

Ас  мөлтөх  хастыы  да чаас хайыһарынан марш-бросок диэн бараллар. Ол дойду  тымныыта кураһа олус буоллаҕа.

Дьылы куну туораан ордон кэлбит үс суруктартан  бастакытын бэс ыйын күнүгэр  1942 сыллаахха   борокуокка суруйбут суругар  Дьокуускайтан  Өлүөнэ устун соҕуруу айаннаан иһэн   суруйбут: “Олус бэркэ  айаннаан иһэбит, ас да учугэй. Якутскай куораты көрдүбүт, билигин Өлүөхүмэҕэ тиийэн  иһэбит. Чурапчыларга кураан буолбут диэн кэпсииллэрэ, ас-таҥас мөлтөөбүт үһү. Манна быраатым Коля рота политругунан.. Алеша отделение командира, мин взвод командирабын. Мин таҥаспын  сороҕун туттаарын. Тимир аппын ууран кээһээрин, эргиллэн кэллэххэ миинньиллиэ. Үчүгэйдик атаарбыккытыгар махтанабыт. Биир аһынан аһаан олоруҥ. Оҕобун хараххыт харатын курдук харыстаан иитин.

Данилов Егор Иннокентьевич

Иккис суруга алтынньы 14 күнүгэр  1942 сыллаахха Молотов куоракка баайыаннай чааска суруллубут. Урукку суругар кэргэнигэр Аннаҕа эмиэ сурулубут эбит буоллаҕына бу сурукка аҕатыгар,  эдьиийигэр Дуняҕа, күтүөтүгэр Афоняҕа аадырыстаабыт. Бу аҕыйах ый иһигэр кэргэнэ Анна, кыра оҕото ыалдьан өлбүттэр. Аҕата сиэнин Фатиманы илдьэ Бордоҥҥо кыыһыгар Дуняҕа көһөн тахсыбыттар. Аҕата Лэгиэнтэй онно бултаабыт. Бу чааска атырдьах ыйын 3 күнүгэр бырааттарыныын бииргэ кэлбиттэр, онтон тус-туспа чаастарга арахсан сылдьалларын суруйар. Кинилэр кыра командирдар үөрэхтэригэр үөрэнэллэр. Кини бэйэтэ артиллерияҕа баарбын диэн суруйар. Кэлиэхпититтэн үлэ да үлэ. Ас туһунан аһаҕастык суруйбат эбит.  Үһүс суругун аҕатыгар Лэгиэнтэйгэ оҕотугар Фатинаҕа анаан суруйбут. Күтүөтэ Афанасиий өлбүт. Мин туспунан истиҥ олоҕум чааһа диэн туох кэлиэй. Үлэттэн атын суох,үөрэх буолар. Аһылык туһунан этэргэ  да көҥүлэ суох. Сотору фроҥҥа ыыталлара буолуо. Эһигиттэн икки  төгүл  телеграмма ыллым» — диэбит. Доруобуйата айгыраабыт быһыылаах. Ол да иһин: ”Бу бүтэһик сурук буолара буолуо. Сурук күүтүмэҥ.  Манна ас-таҥас сыаната ыарахана сүрдээх. Бу быһыы эһиэхэ да тиийэрэ буолуо. Онон өйдөөн –дьүүллээн олоруҥ. Мин туох баар имуществобын харайыҥ. туттуҥ. Сотору сэриигэ барарбыт буолуо. Мин пушка үөрэҕэр сылдьабын. Миигин кытта Тойбохойтон Көстөкүүн уола Федот баар”. Бу сурук  сэтинньи 2 күнүгэр 1942 сыллаахха суруллубут. Олус санаа түһүүлээх сурук.  Бу Молотов куоракка баар чааска үксэ Саха сириттэн, Сибиир куораттарыттан барбыт саллааттары мунньан үөрэтэн баран арҕаа уочаратынан  ыыталлар. Бу кэмнэ манна саллааттар олохторо олус куһаҕаннык тэриллибитин бары кэпсииллэр. Ити туһунан бэчээккэ элбэхтик суруллар.

Дьэ онтон дэлби ырбыт дьону Ильмень күөлгэ, ол аата Ураалтан киин Россияҕа ыйы быһа сатыы айаннаан тиийбиттэр. Тиийээт айантан ырбыт-сылайбытдьон кыргыһыыга киирэн Ильмень  күөлу хайыһарынан туораары өстөөх самолеттара мууһу буомбалаан үгүстэр муус анныгар барбыттар. Таайым Ильмени туораары атаҕын кэтэ олорорун биир дойдулааҕа Кириэстээх киһитэ кэпсээбит. Сорохтор Ильмень эбэни эргийэн барар этэрээккэ түбэспиттэр. Оттон Дьөгүөр быһа барааччылары кытта, күөл мууһун ортотунан барар этэрээккэ түбэспит  курдук. Сылдьыбыт чааһа чуолкайа биллибэт. Хара суруга  “от ыйын 22 күнүгэр   1943 сыл Тула  куорат госпиталыгар тымныйан өллө, Всесвятскай кладбищеҕа көмүлүннэ” диэн кэлбитин аҕатын, мин эһэм дьааһыгар сылдьарын хойут булбутум. Ол аата кини Ильментэн тыыннаах ордон, ууга түһэн баран быыһаннаҕа диэн сабаҕалыыбын. Кини кумааҕыларыгар  19-с. 20-с хайыһар биригээдэлэрэ,диэн сурук баара. Кэлин биир ыспыраапкаҕа  1943 сыл кулун тутар 24  кунугэр суруллубут,  биир ыспыраапкаҕа  15-с стрелковой запасной полк 29 чааһыгар сулууспалыы сылдьар диэн суруллубут. Үс суруга ордо  сылдьарыгар баар быһыыны майгыны дьиҥнээҕинэн суруйбут, дириҥ ис хоһоонноох суруктар. Чахчы наһаа сылайбыт, эстибит,ырбыт  быһыылаах.  Сэриигэ барыан иннигэр   модьу-таҕа  доруобай  киһи эбит.

Читайте также:  Памятник участникам Великой Отечественной войны, Сунтарский улус (район), Кюкяйский наслег, Кюкяй, ул. Налыы

Соҕотох кыыһа Фатима аҕата сэриигэ барарын олус өйдүүр. Аҕатын кэриэһин толорон үөрэнэн учууталынан үйэ аҥара   үлэлээтэ, эһээтин олоҕун салгыыр сиэннэрдээх. Онон таайбыт орто дойдуга  бэйэтин  аатын ааттатар ыччаттардаах.

Данилов Егор Иннокентьевич

Егор Иннокентьевич суругар ахтыллар иккис  таайым кыра быраат Алексей 1921 сыллаах төрөөбүт. Бүлүү училищетын 1940 сыл  бүтэрэн баран Садын оройуонугар учууталлаабыт. Үөрэҕин кэтэхтэн  үрдэтэ сылдьыбыт. Математиканы үөрэтэрэ. Туой Хайаҕа учууталлыы сылдьан Ефимов  Н.И диэн Чурапчыттан төрүттээх физика химия учууталыныын Сунтаарга  киирбиттэр. Үөрэппит оҕолоро  1942 сыллаахха сайын сэриигэ тылланан барбыт учууталларын  хараастан туран атаарбыттар. Дьиҥинэн Садын оройуонун дьонун сэриигэ ылбаттар этэ.   Убайдарын Егору. Николайы кытта бииргэ баран биир сиргэ сылдьыбыттар. Суруктан  көрдөххө младшай командирдар үөрэхтэригэр  үөрэнэ сылдьаллар диэн суруйбут. Алексей эмиэ сытыы-хотуу, чахчы үтүө киһи тахсыа диэн сылыктыыллара. Сураҕа суох сүттэ диэн биллэриилээх. Ол саҕана үөрэҕи батыспыт киһиттэн элбэҕи күүтэллэрэ буолуо.

Бэйэтэ айылҕаттан күлүүлээх-оонньуулаах киһи үһү. Кэргэн-оҕо хаалбатах. Ханна көмүс уҥуоҕа хаалбыта биллибэтэ олус хомолтолоох.

Эмиэ ити сурукка ахтыллар үһүс  таайым  Иванов Николай Иванович мин эһэм Лэгиэнтэй эдьиийин Фекла уола. Бүлүүчээҥҥэ 1924 сыллаахха төрөөбүт. Фекла Сэрии Киирбиттэн Бүлүүчээҥҥэ сүктэн баран уус Уйбааҥҥа тахсан ыал буолбут. Николай кинилэр соҕотох уоллара, икки кыыһы ииппиттэр. Николай эмиэ үөрэҕи батыспыт. Бүлүүгэ 1936 сыллаахха училищены бүтэрэн баран Бүлүү комсомолун бастакы секретарынан үлэлээбит. 1937 сыллаах күһүнүттэн  Иккис Күүлэт оскуолатыгар  саабыстаабыт. Комсомол үлэтиттэн иккис сэкэрэтээри Павлов Прокопийы-Борууну кытта мөккүһэн ууратыллыбыт. Онтон 1938 сыллаахха Сунтаарыгар кэлэн маҥнай Бүлүүчээҥҥэ учууталлаабыт. Онтон 1941 сылтан 1942сылга диэри Сунтаар  оройуонун үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн  үлэлээбит. Кини кылгас олоҕуттан көрдөххө мээнэ орто киһи буолбатах быһыылаах. Сэриигэ баран баран суруйса турбут  бииргэ үлэлээбит табаарыһа Бүлүү кырдьаҕас учууталын Алексеев Н.А. ахтыытынан:  “Сунтаардар  улаханнык  сыаналыыр ыччаттара этэ. РайОНО-ҕа сэбиэдиссэйдээбитэ  .онтон сэриигэ тылланан барбыт уонна офицер буолбут”-.   уола Алексеев Н.Н. “ Кыымҥа “ суруйан турар Николай Иванович туһунан үөрэппит оҕолоро, бииргэ үлэлээбит учууталлара элбэхтик  ахталлара эрээри, ону оҕо буолан  суруйан ылбатахпын, хомойуох иһин билигин суохтар. Дьэ ити курдук  Даниловтар учуутал династияларын төрүттээччилэр Алексей Иннокентьевич, Николай  Иванович, эргиэн үлэһитэ Георгий Данилов  сэрии  уотугар сүппүт кылгас олохторо.

             Сиэн балтылара Иванова Зинаида Яковлевна 
СР культуратын, Үөрэҕириитин туйгуна

 

 

3  брата на защите Родины

 

В Крестяхском наслеге, что находится на пути к Мирному, есть местность “Война зашла” (“Сэрии киирбит”). Здесь испокон веков жили-поживали многие роды. В аласе Местность коня жили Даниловы. Данилов Иннокентий Федорович — сын  Халаабыса – так его по якутски величали, родился в конце 19 века. Из Бэкэя что вблизи от Куокуну,  нашел он себе жену Анну, построили дом, завели детей.  Детки подросли, сыновья Егор и Алексей закончив учебу, стали работать. Дочки – Акулина, Александра и Евдокия вышли замуж.

Егор учился в школе в Крестяхе.  С юных лет вступил комсомол, поэтому с радостью приветствуя новую власть,  работал на переделе земли, участвовал в образовании колхозов. Так, первыми комсомольцами Крестэха стали братья Егор и Алексей. Затем Егор пристрастился к торговому делу, принял участие в образовании первых кооперативов,  стал торговцев в родном наслеге.

Образовав в Вилючане сельпо, будучи руководителем этого учреждения, полюбил уроженку с. Маччаҕа – дочь семьи Гуляевых Веру. Они поженились. В 1936 году в молодой семье родилась дочь. Работал потом в с.Тойбохой, а перед самой войной в с. Сунтар —  руководителем отдела  торговли райсовета.

В  1942 г. ушел на фронт. Из Сунтарского района тогда на пароходе  уезжали. По воспоминаниям старого советского работника — старика Семенова:  “В здании где сейчас музей просвещения, до мобилизации 1942 года, ежедневно кипела многолюдная жизнь. Наутро после отъезда мобилизованных на фронт,  пришли только вдвоем на работу. Это была грустная картина”.

Георгий Данилов по воспоминаниям людей, с детства был очень общительным, веселым, задорным мальчиком. Его брат Алексеев Н.Г., ветеран – педагог  Бордонской школы вспоминал: “К бабушке Колосовой, которая жила в с. Тубэ Крестяха,  Егор всегда приходил с гостинцами, с конфетами для детей. Перед уходом на фронт Егор с братом Алексеем поехали верхом к бабушке попрощаться. Бабушка сильно была встревожена, когда собрались уехать – сцепившись за седло, не хотела отпускать.”  Егор Иннокентьевич  учил молодых людей как относиться к жизни. Как вспоминал Пахомов И.П., который работал  в с Сунтаре: “Там где сейчас стоит церковь, раньше работал райактив. Так вот, когда ночевали в этом доме, он по обыкновению очень много рассказывал, говорил, что честь, ответственность, любовь к Родине – являются главными принципами его жизни. Был человеком очень сильным. Рассказывали, что во время пожара, из горящего дома в Сунтарах,  вынес большой сейф. Когда поднимал сейф, под ним разломался пол. В пароходе, в котором ехали на фронт, не нашел себе равных на  играх, в которых мерились силой ног.” После смерти от болезни первой жены перед войной женился вновь. Новую жену звали Анна. Ребенок родившийся от этого брака не выжил. Вскорости умерла и Анна.

Приехавшие из Якутии, проходили военное обучение в Молотовке. И после этого их забирали командиры из других частей. В Молотовке стояла в то время холодная снежная зима. Кормили плохо. По нескольку часов проходили на лыжах марш-броски. Холод русский был еще тот.

Письма, которые пройдя десятилетия сохранились до наших дней, дают возможность воссоздать картину тех лет. В первом письме, написанном в июне во  время езды на пароходе на фронт он написал: “ Все хорошо, кормят хорошо. Приближаемся к Олекме.”  Дальше пишет об услышанном в пароходе: “Говорят в Чурапче засуха, рассказывают что там скудно стало что с едой, что с одеждой. Мой брат Коля стал политруком роты, Алеша – командир отделения, я – командир взвода. Часть одежды мою используйте. Железный конь мой пусть стоит, вернувшись с фронта буду на нем ездить. Благодарим за то, что так хорошо проводили. Живите одной семьей. Берегите моего ребенка, как зеницу своего ока.”

Читайте также:  Памятник, посвященный ветеранам Великой Отечественной войны к 60-летию Победы, Сунтарский улус (район), МО "Тюбяй-Жарханский наслег", с. Арылах, ул. С. Зверева, 29

Второе письмо  написано 14 октября в 1942 году в военной части в Молотовке. Если до этого писал жене Анне, то на этот раз написал отцу, сестре Дуне, зятю Афоне. В течении нескольких дней после его отъезда жена Анна и их ребенок с Анной умерли. Отец с внучкой Фатимой от первого брака Егора, перебрался к дочке Дуне в с.Бордон. Отец здесь охотился.  В следующем письме написал, что прибыли 3 августа в часть вместе с братьями.  Далее написал, что их разделили и теперь они в разных частях и что они обучаются на младшего командира.  Он был в артиллерийских частях. “С прибытия на фронт каждый день интенсивно работаем”. Третье письмо отправил отцу своему Иннокентию и дочери Фатиме. В это время зятя Афанасия не стало. “У меня кроме работы и учебы  ничего. Скоро наверное отправят на фронт.  От вас получил две телеграммы.” Видимо от плохих условий здоровье его ослабло.  “Это наверное будет последним моим письмом. Писем не ждите. Здесь цена на продукты и одежды очень высокие. Наверное это дойдет и до вас. Поэтому живите расчетливо. Всем моим имуществом пользуйтесь. Я обучаюсь на пушкаря. Со мной вместе учится из Тойбохоя сын Константина Федот.” Следующее очень печального содержания письмо было написано 2 ноября 1942 года. “В этом городе Молотов обучают военному делу в основном якутов и сибиряков. Потом отправляют по очереди на Запад. В военных частях этого города условия из ряда вон плохие. Об этом много пишется в печати.”

Потом пешком  добирались до озера Ильмень  почти месяц.  Это с Урала до России. Как только добрались, сильно исхудавшие ринулись на сражение. Рано утром на лыжах стали перебираться через озеро. В это время немцы их разбомбили, лед разбился и многие потонули.

О том, что видел  моего дядю сидевшего  и готовившегося перебраться через озеро рассказывал его земляк – житель с. Крестях.   Некоторые попали в отряд, который должен был пойти огибая озеро. А Егор попал в отряд, которая должна была идти напрямик через озеро.   В похоронке написано, что умер 22 июля в 1943 году в военном госпитале от простуды и что похоронен на Всесвятском кладбище. Похоронку хранил мой дед, отец Егора в своем ящичке. Я его нашла потом. Значит мы подразумеваем, что он остался жив после сражения на озере Ильмень. В сохранившихся письмах написано: 19, 20 лыжные бригады. Потом в справке, которая была написана в 1943 году 24 марта написано, что он воевал в 15 –м стрелковом запасном полку в 29 части. Из  содержаний трех сохранившихся писем видно, что он сильно сдал, устал, занемог.

Его единственная дочь Фатима помнит как его отец уходил на фронт. По его завету стала учителем, проработала полвека учителем. Жизнь Егора Иннокентьевича продолжается в его внуках. Мы очень рады этому.

Упоминаемый  в письмах Егора Иннокентьевича второй мой дядя Алексей, родился в 1921 году.   Закончив в 1940 году Вилюйское педучилище, работал учителем в Садынском районе. Заочно учился в высшем учебном заведении. Обучал математике детей. Работали учителем в с.Туой Хайа вместе с учителем химии Ефимовым Н.И., который был родом из Чурапчинского района, перебрались в Сунтар.  Его ученики, своего учителя, который вызвался добровольцем на фронт, провожали с большой грустью.  На самом деле из Садынского района на войну в то время не брали. Алексей как и его брат Егор был очень бойким ребенком. С фронта пришло письмо: пропал без вести. Не успел жениться… Очень печально то, что не знаем где похоронен.

Третий мой дядя  Иванов Николай Иванович сын сестры моего дедушки Иннокентия Феклы.  Родился в 1924 году в Вилючане. Фекла сама из местности «Война»,  она  вышла замуж за мастера Ивана. Николай был единственным их сыном. Он тоже получил образование, закончив в 1936 году Вилюйское педучилище. Стал работать первым секретарем Вилюйского комсомола.  В 1937 году с осени работал завучем второй Кюлятской школы.  В 1938 году приехав в Сунтар, работал учителем в первом Вилючане. Потом с 1941 года по 1942 год работал заведующим Сунтарского отдела образования. Из его короткой биографии видно, что он не был только среднестатистическим человеком. Его товарищ – учитель Алексеев Н.А., с которым он переписывался во время войны писал: “Он был учителем, которого жители Сунтар очень ценили. На войне стал офицером.” В газете Алексеев Н.А.написал: “О Николае Ивановиче его ученики, работавшие вместе с ним учителя – коллеги часто о нем тепло вспоминали. Я жалею о том, что эти рассказы не запечатлел”.

Вот такой рассказ о короткой жизни зачинателях педагогической династии Даниловых Алексея Иннокентьевича, Николая  Ивановича и работника торговли Георгия Данилова, жизнь которых оборвалась на войне.

 

Внучатая племянница
Иванова Зинаида Яковлевна
отличник образования РС(Я)

Перевод с якутского Туйаара Степановна Павлова,
АУ РС (Я) «МК «Моя история».