Оонньоммотох оҕо саас

 

Мин ийэм Филиппова Мария Прокопьевна 1927 сыллаахха кулун тутар8 күнүгэр «Дьөҥкүүдэ эбэ Хотун» кытыытыгар турар «Кураан Түгэҕэ» диэн сиргэ күн сирин көрбүт. Төрөппүт ийэлээх аҕата «Сата» диэн сиртэн төрүттээхтэр эбит. Аҕата Алексеев Данил (Хара Тайыла), ийэтэ Марыына биэс оҕолоохторо үһү. Дьылҕа Хаан ыйааҕынан, эрдэ өлөннөр, оҕолоро бары ыалларынан иитиигэ барбыттар. Ийэм эрэйдээх эрдэ тулаайах хаалан, ийэ сылаас тапталын билбэтэх. Филиппов Прокопий Алексеевич (Хаптаҕай) диэн ыалга иитиллибит. Манна даҕаны, иитийэх ийэтэ Кэтириинэ эрдэ өлөн, ийэ тапталын уһуннук билбэтэх. Иитиллибит аҕата Хаптаҕай Михаил диэн биир уоллааҕа сэриигэ баран төннүбэтэх, сураҕа суох сүппүт, кэргэннээх уола тулаайах хаалаахтаабыттар. Ийэм убайыныын олус иллээхтэрэ эбитэ үһү. Кырыктаах Аҕа дойду сэриитин дуораана, төһө да 70 сыл аастар, оччотооҕу оҕо өйүттэн, сүрэҕиттэн ааһан биэрбэтэҕэ: «Сэриигэ баран сураҕа суох  сүппүттэр көмүллүбүт сирдэрэ син көстөн кэлэр эбит, баҕар ханна эрэ хаалан хаалбыта дуу, саатар ханна көмүллэн сытаахтыырын сураһан киһи булуо эбитэ дуу»-диэн наар саныыра, баҕар туох эмэ сурах кэлиэ диэн, хас Кыайыы бырааһынньыга чугаһаатар эрэ, ахтара, саныыра элбиирэ, ол курдук, санаа баттыга оҥостон,  олохтон барыар диэри ээр-сэмээр  кэтэһээхтиирэ. Баҕар хаһан эрэ булуохтара диэн эрэллээҕэ: «Бу таайгыт, кэргэнин өттүнэн ирдэһэр киһи суох»-диэн, биһиэхэ,  харыстаан ууруна сылдьар убайын хаартыскатын, көрдөрөр этэ.
Сэрии сылларын оҕолоро… Оонньоммотох оҕо саас… Ити сыллар оҕолоро аас-туор,  аччык эҥэрдэнэн, сэриигэ барбыттары солбуйан, сарсыардаттан бааһына бараммат хара үлэтигэр оҕус сиэтэн, буһаллара-хаталлара, илийэллэоэ-тоҥоллоро, онуоха ичигэс таҥас кэлээхтиэ дуо, «нэк» буолбут таҥас дуома, ону абырахтанан, арыт уларсыһан, тоҥор кыһалҕатыттан, «тыын салҕаналлара». Ол саҕана: «Ким үлэлиир, ол аһыыр»-диэн сокуону чуолкайдык өйдүүллэрэ. Улахан дьон оннугар үлэлииллэрин, кинилэр кэннилэриттэн кэлэр, кыралар иннилэригэр, эппиэтинэс сүгэллэрин бигэтик билэллэрэ.

Филиппова Мария Прокопьевна
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии арыый иннинэ, сэрии сылларыгар, сэрии кэннигэр төрөөбүт көлүөнэ дьон олохторо, барыларын да кэриэтэ  маарыннаһар. Дойдубут саҥа социалистическай уопсастыбаны тутан, холкуостар тэриллэн, тыа сирдэрэ дьэ сүһүөхтэригэр туран эрдэхтэринэ, уоттаах сэрии саҕаланан, үлэни кыайар-хотор, этэргэ дылы, бууттарын этэ буспут, холлорун этэ хойдубут,тоҥ мутугу тосту охсор, ириэнэх буору илдьиритэ үктүүр саастарыгар сылдьар уолаттар, эр дьоннор хотуурдарын, атырдьахтарын ходуһаҕа хаалларан, Ийэ дойдуларын көмүскүү, саа-саадах тутан, кырыктаах сэриигэ барбыттара. Сэрии алдьархайдаах сыллара, аны сут-кураан мэҥэһиктэммиттэрэ. Ама да ааспытын иһин, ыарахан дьыл-кэм ааспыта диэн, ийэм эрэйдээх санньыардык кэпсиирэ. Оҕонньор, эмээхсин, оҕо-дьахтар сэриигэ барбыт дьоннорун солбуйан, холкуос, кэттэх хаһаайыстыбаларын тутан хаалбыттара, хоргуйууттан ордубуттар, сэрииттэн төннөн кэлиэхтэригэр диэри барытын тутан олорбуттара. Сэрии сылын оҕолоро, биһиги,  борбуйбутун көтөҕөөт, үлэҕэ эриллэммит, үөрэхтэн маппыппыт, сорох муҥнаахтар, эдэркээн бэйэлээх оҕо-дьон, аас-туор олохтон, эрдэ суорума суолламмыттара-диэн, харах уулаах, кэпсиирэ ийэм. Ол саҕанааҕы оҕолор үөрэххэ, билиигэ тардыһыылара олус күүстээх, эрдэ ситэн-хотон улахан дьону солбуйан, ханнык да үлэттэн толлон туора турбакка, ыарахан үлэни бары толороллор эбит.
Ийэм эрэйдээх кыра эрдэҕиттэн,  аччыктаабат кыһалҕатытта, бэйэтэ этэринэн: «Бачча элбэх оҕо төрүүр ыйааҕа тардан буолуо…», хоргуйан өлбөт туһугар, колхуос ыарахан үлэтигэр аҥаар кырыы сылдьыбыт. Ийэм тулаайах буолан, 13 сааһыттан колхус үлэтигэр эриллибит. Улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээбит, маҥнай оҕус сиэтээччиннэн, сайынын бугул  түгэҕэ харбааччыннан. Онтон, арыый элбэх нуорма лэппиэскэ (400 гр.) уонна кыра курууска суорат биэрэллэрин иһин, от угааччыннан тылламмыт. Кыратыттан хоһуун үлэһит буолан, хайганара, ханнык да эр киһи  үлэтиттэн иҥнэн, толлон турбата үһү. Сытыы-хотуу кыысчааны таба көрөннөр комсомолга ылбыттар. Ол саҕана комсомол буолааһын, олох умнуллубат биир бэлиэ түгэнэ буолара. Туох ыарахан, кыайтарбатах  үлэҕэ комсомоллары ыыталлара. Оннук-маннык диэн аккаастаныы диэн суох буолара. Инньэ гынан, 14 саастаах кыысчааны ыанньыксыттата ыыталлар. Ыанньыксыкка 25 ынах тиксэр. Им балай хараҥа, сииктээх хотону тымтыгынан сырдатынан ынахтарын ыыллара, ис-тас үлэтин барытын бэйэтэ толороро, барыта илииннэн, саас сүөһү төрүүрүн саҕана, хотоҥҥо түүннэри көрөн-истэн, хонон кэриэтэ, сылдьара. Ити курдук, уурбут-туппут 20 сыл ыанньыксыттаабыт. Аны санаатахха, эдэркээн кыыс олус да ыарахан үлэҕэ сылдьыбыт. «Хата сайынын от үлэтигэр ыытан абырыыллара, төһө да ыараханын иһин, айылҕаҕа сылдьарым үөрүү этэ»-диирэ. Кыра оҕону киһиргэтэн: «Дьэ хоһуун оҕо», «Маайабыт үлэһит бастыҥа», «Тэҥнээҕэ суох үлэһиппит»…-дииллэрэ. «Тоойуом сынньана түс» диэн этэн көрөллөрө даҕаны, улахан дьонтон хаалсымаары, сынньанан олорбокко үлэлиирим-диэн кэпсиирэ. 1947-1948 с.с. улахан кураан буолан, ойууруота турара, аны аһыка ыһан кэбиһэн, олору утары охсуһуу түбүгэр түһэллэрэ. Дьэ ити курдук стар сайыны быһа от үлэтэ күргүөмнээхтик барара.
Ийэм олус чэнчис буолан, холкуоска дояркалыырыгар, хотонун муостатын килбэччи сууйан, ыраастык хотонун тутарын, хотон истиэнэтигэр мас хопто ыйаан, ол хоптону хаһыатынан сабан, быгар кытыытын оһуор кырыйан киэргэтэн, илииннэн аһатар тарбыйахтарын суоскатын онно уурарын: «Маайа хоһууна, чэнчиһэ сүрдээх, сииктээх хотоҥҥо төһө өр туруоҕун, хотонун сууйарын эмиэ, соторуннан сүрэҕэлдьиир инигин -дэһэрбит даҕаны, сүрэҕэлдьээбэт этэ, наар сууйара, киэргэтэрэ»-диэн кырдьаҕастар сөҕө-махтайа кэпсииллэрин истэрим. «Сарсыарда барыларыттан арыый эрдэ кэлэн, сотору-сотору уларытарым, хотон сиигэ таммалаан, түргэнник  сытыйара, аны, хаһыат да көстөрө күчүмэҕэй этэ, оо,  хараҥа хотоҥҥо маҥхайан үчүгэйдик да сырдаан көстөрө»-диэн ийэм астына кэпсиирэ. Ийэм үчугэй үлэтинэн Москуба куоракка күүлэйдии барарыгар путёвка биэрбиттэрин, кэргэн тахсар буолан, барбакка хаалбыт.
Ийэм бииргэ төрөөбүт улахан  убайа Алексеев Гаврил Данилович-Хабырыыс сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэлэн, кэргэннэнэн, оҕо-уруу тэнитэн, Өлүөхүмэҕэ олохсуйбут этэ, онтон төрөөбүт түөлбэтигэр Ньурбаҕа көһөн  кэлэн, ийэбин хойут булан ылбыта, ол 60-с сылларга биирдэ этэ, ол, тулаайах буолан, тус-туһунан  иитиллибиттэрин содула этэ. Хабырыыс элбэх оҕолонон, сиэннэнэн, хос стэннэнэн дьоллоох олоҕу олорбута.
«Оҕо диэн  киһиэхэ, туохха да бэриллибэт күндү баай. Оҕо-ыал ымыыта, олоҕу салҕааччы буоллаҕа. Ким элбэх оҕолоох-ол дьоллоох, инникигэ эрэллээх буолар. Мин соҕотоҕун иитиллибит буолан, бырааттаныахпын,  балыстаныахпын олус баҕарарым, ол да иһин буолуо,  таҥара көрөн, аһынан миэхэ элбэх оҕону бэлэхтээтэҕэ» -диэн ийэм үөрэрэ. Ийэм биир да оҕотун бэйэтиттэн араарбатаҕа, ииттэ ылаары, көрдүү сатааччылар да бааллара. Ийэм эрэйдээх балаҕан биир муннугар соҕотоҕун утуйар буолан, хараҥаттан олус куттанара үһү: «Хаһан даҕаны көмүлүөк оһох уота умуллубатыгар баҕарар да этим»-диэн муҥнанарын кэпсиирэ, элбэх оҕолооҕуттан астынан: «мин оҕолорбунан баайбын, эһигиннэн дьоллоохпун»-диирэ.
Ийэҥ эйэҕэс мичээриттэн, ийэҥ сылаас, сымнаҕас  илиититтэн, ийэҥ үтүө санаатыттан, истиҥ субэтиттэн, ийэҥ тапталыттан ордук күндү ама туох баар буолуой бу сир үрдүгэр?! Биһиэхэ төһөлөөх сыратын биэрбитэ  буолуой?! Ийэм эрэйдээх дьиэтин түбүгүттэн ордон, сарсыарда эрдэ туран, хотонугар тахсыан иннинэ, уу чумпуга истиҥ иэйиилээх олорон, санаата көнньүөрэн, муннун анныгар дорҕоон таһааран, ыллыы-ыллыы, оҕолоругар таҥас тирэнэн. Ол курдук, түүлээх  таҥастан саҕалаан, атах таҥаһыгар тийэ, барытын бэйэтэ иистэнэн таҥыннартыыра, ону таһынан, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр эмиэ  тигэрэ. Сарсыарда аайы, килиэп, күөрчэх, пирог, бэрэскии, алаады курдук бурдук ас минньигэс  сытынан уһуктарбыт,  барыанньа арааһа, бырпах, чохоон, суорат, сүөгэй тиһигин быспакка өрүү  баара.
Ийэм барахсан, сааһырдым диэн санаарҕаабакка, нэһилиэгин уопсастыбаннай олоҕор актыыбынайдык кыттара. Хаҥалас, Чаппанда музейдарыгар ат чапрактарын тигэн, көнтөс баайан бэлэхтээбитэ. Нэһилиэк ыһыахтарыгар бырпах оҥороро, олорор түөлбэлэринэн күрэхтэргэ, асчыт буолан, аһылык, иистэнньэҥ буолан, иис быыстапкаларыгар наар кыттара.
Ол иһин, билигин дьоммут ааттарын үйэтитэн, буолар үбүлүөйдэргэ, ыһыахтарга кинилэр ааттарынан бириистэри туруорыт.
Дьэ, ол иһин да буолуо, дьон этэринии, дьоҥҥо үтүө, дэлэгэй сыһыанынан дьоллоох, дьоһун киһи Ийэм барахсан, Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгин бочуоттааҕа, Герой-Ийэ, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, ll  группалаах инбэлиит — Филиппова Мария Прокопьевна, бэйэтэ этэринии, элбэх оҕолонон, сиэннэрдэнэн, хос сиэннэрдэнэн дьоллоох олоҕу олорбута.

Читайте также:  Гаврильев Иван Петрович

 

Ахтыыны суруйда улахан кыыһа Сартаева-Васильева Валентина Васильевна, үлэ бэтэрээнэ, Ньурба куоратын, Хаҥалас нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха өрөспүүбүлүкэтигэр гражданскай көҕүлээһин туйгуна, Хаҥалас нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар, өрөспүүбүлүкэтээҕи ГГАС салаатын сайдыытыгар, Саха сиригэр профсоюзнай хамсааһын сайдыытыгар, өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай хамсааһын сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин бэлиэлэр уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин 25 улууһун уопсастыбаннай тэриллиилэрин түмэр «Эйгэ» тэрилтэ «Норуот билиниитэ» бэлиэлэр хаһаайына.  Дьокуускай куорат олохтооҕо.