Гаврильев Иван Петрович

0
119

 

ТУЛААЙАХТАР ОЛОХПУТ

 

Дьэ, аҕабыт барахсан 1943 сыллаахха от ыйыгар армияҕа ыҥырыллан барбыта. Биһиги ийэбит Гаврильева Прасковья Егоровна биэс оҕотун кытта тулаайах, сэрии кыттыылааҕын огдообото буола түспүтэ.

Сэрии, кураан аччык дьыллар… Олох хартыыната олоччу уларыйбыта. Холкуос дохуота суох буолта. Холкуос аҕыйах сүөһүлээҕэ, ыскылаакка бурдук син баар быһыылааҕа. Ол гынан баран сүөһүнү, бурдугу дьоҥҥо туҥэтии кытаанахтык бобуллара. Биһиги холкуос бырабылыанньатын дьиэтигэр олорорбут. Биһиэхэ сэриигэ барбыт Ксенофонтов Николай Игнатьевич ийэтин тулаайах, ханна да олорор сирэ суох буолбут эмээхсини эбии дьукаах киллэрэн олордубуттара. Холкуос киинигэр бырабылыанньа дьиэҕэ олорон ийэбит остуорастыыра туһалаабыт эбит. Ону маннык түгэннэртэн өйдүөххэ сөп. Мин убайбынаан Атахтан Ынаксыкка түөрт-биэс биэрэстэлээх сиртэн сылдьан оскуолаҕа үөрэнэрбит.

Кыһын холкуос сыллааҕы үлэтин түмүктүүргэ ревизия ыытар комиссия үлэлиирэ. Комиссия чилиэннэригэр сүөһү иһин үөрэтин буһаран сиэтэллэрэ. Ийэбит ол үөрэттэн кыра миискэлэргэ үөрэ кутан уурбут буолааччы. Ону аччык сылдьан сииртэн ордук минньигэс, тотоойу туох да суох курдуга. Ийэбит түүнүн дьаамҥа остуорастыыра. Сарсыарда оскуолаҕа барарбытыгар дьаамынан ааһан иһэр дьон биһигини аһынан ыһык аһылыктарыттан хаалларбыт килиэптэрин, лэппиэскэлэрин сиэн барарбыт. Күһүн холкуостар алта ат соһор, көлүөһэлээх (хамсатар механизмнаах) ат молотилкатынан бурдук сыстараллара. Биһиги өрөбүлгэ, үөрэх да күнүгэр молотилка аттарын үүрэрбит. Молотилка барабааныгар баайыылаах бурдугу симээччинэн Дыргыыһап Семен (Дмитриев Семен Игнатьевич) үлэлиирэ. Кини кыанар-хотунар, үчүгэй үлэлээх, бастыҥ холкуостаах быһыытынан биллэрэ.

Күһүн бурдук сыстарыыта биир ыксаллаах үлэ буолара. Бэрт хойукка, хараҥарыар диэри үлэлииллэрэ. Семен Дмитриев молотилка барабааныгар бурдук симэн көлөһүн тахсан, ачыкылаах киэҥ харахтара килэбэчийэ турарын бу баардыы саныыбын.

Бырабылыанньа таһыгар бурдук кутар ыскылаат баара. Ыскылаакка Филиппов Алексей (Дүлүҥ Өлөксөй) Филиппов Афанасий Алексеевич (Ноттоо) аҕата үлэлиирэ. Бурдук сынньыыта бүтүүтэ, киэһэ сынньыллыбыт, ыраастаммыт бурдугу ыскылаакка таһыы саҕаланара. Өлөксөй оҕонньор биһигинэн хааһакка кутуллан тиэллэн кэлбит бурдугу биэдэрэнэн ыскылаакка тастарара. Мин убайбынаан төһө да улахан хааһахтаах бурдугу бэрт сотору таһа охсорбут. Алексей улаханнык махтанара уонна дьиэбитигэр барарбытыгар биэдэрэҕэ бурдук бэрсэрэ. Ийэбит барахсан үөрүү бөҕө буолара.

Саас, күн уһаабытын, халлаан сырдаабытын кэннэ аһылыга суох аччыктаан олорор дьон барахсан Атахтан түөрт хас биэрэстэлээх сиргэ Ойбон Эбэҕэ балыктааһыҥҥа, куйуурдааһыҥҥа турунара. Мин убайым Семенниин эмиэ ити хампаанньаҕа кыттарбыт, өрөбүл күн уонна үөрэхпит да кэнниттэн үргүлдьү Ойбон эбэҕэ ааһарбыт. Балыксыттар күөл арҕаа өттүгэр баар хара тыа аннынан куйуурдууллара. Дьоннор барахсаттар биһигини аһынан буолуо, куйуурдарын уларсаллара, эргэ ойбоннорун көҥүллүүллэрэ. Ойбон тулатыгар хаалбыт кыра балыктары, мундулары хомуйан бултуйарбыт.

Саас ириэрии буолан уу-хаар тахсыбытын кэннэ биһиги аһылык көрдөөһүммүт саҕаланара.

Күһүн холкуос Атахха, Оломно, Титииктээх диэн сирдэргэ бурдугу ат молотилкатынан сыстараллара. Бурдук сынньыллыбыт сиригэр син элбэх бурдук хаалара. Ити бурдугу хомуйаары куукунаны хоруйарбыт, тымныы чалбахха бурдук туорааҕын сууйарбыт. Этэрбэспит, таҥаспыт сытыйан элбэх эрэйи көрөрбүт.

Саас, сайын ыпсалҕатыгар Хаҥалас эбэтэ барахсан Мууһа ууллубутун кэннэ тымныы ууну кэһэ сылдьан, куба сиир отун ичигэстээн сиэһин саҕаланара. Күһүөрү сайын бурдук буһан холкуостар бурдук хомуурун саҕалыыллара. Бурдук быстарар массыына барбытын кэннэ элбэх бурдук хаалара, бааһынаҕа тохторо. Кутуйахтар кыһын сиир бурдуктарын хаһааналлара. Биһиэхэ бурдук ичигэстээһин, кутуйах хасааһын мунньунуу хампаанньата саҕаланара. Арай биирдэ Сөкүр арыытыгар кыараҕас аартык таһыгар баар Өҥдөккө улахан бааһынатыгар син элбэх оҕо мустан бурдук ичигэстии сырыттыбыт. Холкуос бэрэссэдээтэлэ Никон Егорович Григорьев уонна кинини кытта ачыкылаах, сытыы сирэйдээх-харахтаах киһи кэлсибит. Биһигини бурдук тохтубутун ичигэстиирбитин көрөн бобон кэбистилэр. Кэлин билбиппит оройуон бэрэстэбиитэлэ Денисов Егор Николаевич диэн киһи эбит. Кинилэр барбыттарын кэннэ, бурдук ичигэстиир иһиппитин кистии уура сыддьан бурдук ичигэстиир буолбуппут. Буоларын курдук үөрэхпититтэн кэллибит да, бурдук ылгыы ыстанарбыт.

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бара турдаҕына холкуоска үлэлиир, кыанар-хотунар дьон үксүлэрэ армияҕа барбыттара. Тыылга оҕонньоттор, дьахталлар, оҕолор эрэ хаалбыттара. Мин убайбынаан 1943-1944 сыллартан холкуос туруу үлэһиттэрэ буолбуппут. Төһө да кыра саастаахпыт иһин улахан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ сылдьан үлэлиирбит. Атахха холкуос бырабылыанньатын дьиэтигэр олорон 1944 сыл сааһыгар бурдук ыһыытыгар, сир таттарыытыгар икки элэмэхтээх булуугу соһор икки оҕуһу сиэппиппин өйдүүбүн. Булуук тутааччы Саввинова Вера Николаевна Саввинов Иван Саввич, таайым кэргэнэ этэ. Күн тахсыыта тураммыт Атахтан Мас Арыытыгар барарбыт. Аһылык мөлтөҕө, киэһэ дэлби быстан нэһиилэ дьиэбитин буларбыт. Сэрии бара турара, уот кураан сыллар турбуттара. Ойуур баһаара буолбута, оту, бурдугу барытын аһыыка сиэбитэ. Биһиги, оҕолор, уоту умуруорууга, аһыыканы утары бааһынаны тула ханааба хаһыытыгар үлэлиирбит.

Биһиги ийэбит биир ыанар ынахтаах, 1-2 кыра сүөһүлээх буолара. Сүөһүлэрбитин отунан хааччыйар сыалтан убайым Семенныын сайыны быһа от оттооһунугар үлэлиирбит. Мин сүрүн үлэм бастакы утаа от кэбиһиитигэр оҕус сиэтиитэ этэ. Мас Арыыга олохтоох Михайлов Федот (Оргуһуох оҕонньор) Оломҥо олохтоох Филиппов Федот (Хардарах Сөдүөт) от кээһэр звено кыдамаһыттара миигин үлэҕэ үөрэппит учууталларым этилэр. Кырабыттан кутугунас, толоругас этим, ол иһин оҕонньотторум миигин былдьаһыгынан үлэҕэ ылаллара.

Биир сайын Оргуһуох Сөдүөккэ Мас Арыыга оҕус сиэппитим. Кинилэргэ сайыны быһа олорбутум. Сөдүөт оҕонньор эмээхсинэ Мотуруона атаҕар утуйан турарым. Сөдүөт оҕонньор арыт түүн, арааһа сылайдаҕына хайдах дуу, үчүгэй баҕайытык утуйа сытан туойара. Иккис сайыммар Хардарах Сөдүөккэ от кэбиһиитигэр оҕус сиэппитим. Оломҥо олорон Тиргэлииргэ, Миитэкэ алааһыгар, Киэҥ Ыарҕа түбэлэригэр от кэбиспиппит. Үксүн өтөхтөргө, сиргэ хоно сылдьарбыт. Сарсыарда эрдэттэн киэһээҥҥэ диэри үлэлиирбит. Итии, кураан күннэргэ сиэтэр оҕустарым тигиилээн кыайтарбакка бэркэ эрэйдииллэрэ. От үлэтигэр оҕус сиэтэн баран аны от охсор массыына аттарын сиэтээччи буолбутум. От оҕустарааччым Филиппов Афанасий Алексеевич — Ноттоо этэ. «Коммунизм» холкуоска от үлэтигэр үс от охсор массыына үлэлиирэ: Афанасий Афанасьевич Филиппов миигинниин, Михаил Иванович Васильев, «Аҕыс-тоҕус» быраата Семенныын, Семен Никонович Григорьев Василий Федотович Максимовтыын. Холкуос салалтата ити үс от охсор массыына үлэһиттэрин — оҕолорун ортотугар декаданан куоталаһыы тэрийэрэ. Декада түмүгүнэн кыайыылаахтарга арыы, лэппиэскэ, эт биэрэллэрэ. Куоталаһан үлэлээн Атах, Ойбон Эбэ, Мас Арыы уолбалаан турдаҕына барытын оҕустаран кээһэрбит, от бөҕө оттоноро. Бары бииргэ сиргэ хоно сылдьан үлэлиирбит. Мас Арыы үрэҕин төрдүн диэки отунан улахан баҕайы отуу оҥостубуппут. Хойукка диэри ити сири олохтоохтор «Оҕолор отуулара»диэн ааттыыр этилэр.

Читайте также:  Васильев Михаил Иванович

Сэрии бүппүтүн кэннэ ити арааһа 1947 сыллаахха Ойбон Эбэ илин өттүгэр сүүрбэччэ гектардаах Куруҥ диэн бааһынаҕа сэлиэһинэй бурдук үчүгэйдик үүммүтэ. Ити бааһына тыа сиригэр син балачча улахан бааһына этэ. Үүммүт, буспут сэлиэһинэй бурдук тыал­лаах күҥҥэ көрдөххө улахан күөл долгунун курдук буолан көстөрө. Ити сайын миигин бурдук быстарааччынан, быраатым Афоняны ат сиэтээччинэн анаан үлэлэппиттэрэ. Моттойо Биэтэ, Оборона диэн атынан бурдук быһар массыынаны состорон ити үүнүүлээх бааһынаҕа бурдугу аан бастаан быстарбытым. Бурдук баайааччыларынан дьахталлар, оҕолор үлэлииллэрэ. Кураан, аччык сыллар кэннилэриттэн бурдук үчүгэйдик үүнэн холкуостаахтар бары үөрэ-көтө таһаарыылаахтык үлэлииллэрэ. Бурдук быһар массыына улахан көлүөһэлээҕэ, быһыллыбыт бурдук хомуллар площадкалааҕа (дьаардааҕа). Эргийэ сылдьар үс кыраабыллааҕа. Бааһынаттан бааһынаҕа көһүүгэ улахан даары өрө анньан кыра көлүөһэ олордон айанныырбыт. Ити үлэҕэ биһиги күүспүт- күдэхпит тиийбэккэ бэркэ диэн эрэйдэнэрбит.

Сэрии бүппүтүн кэннэ Сөкүр Арыытыгар олорбуппут. Кыһынын тумулга харыйа ойуур иһигэр турар кыра Хаптаҕай дьиэтигэр таайым Саввинов Иван Саввич, саҥаһым Вера Николаевна, үс оҕо, ийэм буолан кыстыырбыт. Дьиэбит көмүлүөк оһохтооҕо, кыһын муус түннүктээҕэ. Сайын таайым аах буор муосталаах туруорбах балаҕан дьиэлэригэр сайылыырбыт. Кыстыыр сир көстүбэккэ ити балаҕан дьиэбитигэр күһүн тымныы түһүөр диэри олорон эрэйдэнэрбит. Оччотооҕу нэһилиэк салалтата (бэрэссэдээтэл С.В. Петров), холкуос салалтата (Романов Данил Гаврильевич) бөһүөлэктээһин боппуруоһун сатаан быһаарбаккалар дьон бөҕөну эрэйдээбиттэрэ. Биһиги саҥа туттубут дьиэбитин Атахха бөһүөлэк буолар диэн көтүрэн тиэйэн илдьэн ситэ туппакка бырахтарбыттара. Аны уута суох диэн бөһүөлэги Атахтан Сөкүр арыытыгар төттөрү аҕаларга диэн буолбута. Бэрээссэдэтэл Д.Г. Романов саҥа дьиэ туттубута. Биһиги үс оҕолоох ийэбитинээн дьиэтэ суох сир-халлаан икки ардыгар хаалан хаалбыппыт. Ол түмүгэр кыһын аайы кыстыыр сир, ыал көрдөөһүнүн боппуруоһа турара. Ким аһыммыт ол биһигини кыстатара.

Ойбон эбэҕэ Аппыыннар олохторугар Прокопий Алексеевич Васильев (Кутуус), Оломҥо тастыҥ аймахпыт кэриэй кэргэннээх Александра Ивановалаахха, Сөкүр арыытыгар таайбыт И.С. Саввиновы кытта кыстыырбыт.

Мин холкуоска үлэлээһиним Ньурба оскуолатын 10-с кылааһыгар киириэхпэр диэри (1951 с.) саҕаламмыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бүппүтүн кэннэ 1946 сылтан кураан сыллар эмиэ саҕаланан барбыттара. Холкуос отчуттара Хорула Таҥарыматыгар тахсан оттообуттара. Хотон тутан кыһынын сүөһү кыстаппыттара. Үөһээ Бүлүүгэ Аһыкайга баран эмиэ оттообуттара. Сүөһү үүрэн илдьэн кыстаппыттара. Биһиги Хара Кыыс диэн хара өҥнөөх, туруору муостаах ынахпытын эмиэ илдьэн кыстатан аҕалбыттара. Соҕотох, тапталлаах ынахпыт этэҥҥэ кыстаан төннөн кэлбитигэр аһара үөрбүппүт. Ынахпыт төннөн кэлэн баран сотору соҕус кугас тыһы тарбыйаҕы төрөппүтэ. Ийэм тарбыйаҕы Кугас Кыыс диэн ааттаабыта. Кэлин ити тарбыйахпыт улахан, үчүгэй быһыылаах, үүттээх баҕайы ынах буолбута. Бэрт хойукка диэри, мин үрдүк үөрэҕи бүтэрэн кэлиэхпэр диэри (1957 с.), ийэм ити ынаҕын илдьэ сылдьыбыта.

«Коммунизм» холкуос бэрэссэдээтэлинэн Романов Данил Гаврильевич сэрииттэн төннөн кэлбит фронтовик, сэрии актыыбынай кыттыылааҕа үлэлиирэ. Кини кыра соҕус уҥуохтааҕа, кылгас гына (под ёжик) кырыллыбыт хара баттахтааҕа, тор курдук бытыктааҕа. Сэрииттэн илдьэ кэлбит гимнастеркатын кэтэн баран, кэтит саллаат курунан курданан кэбиһэрэ. Мин ийэм холкуос үлэһиттэрин аһатаары ыһык лэппиэскэ оҥороро.

Бэрэссэдээтэл Д.Г. Романов миэхэ ыҥыырдаах аты сыһыаран биир сайын үлэһиттэргэ лэппиэскэ тастарбыта. Ол тас өттүгэр биригэдьииргэ көмөлөс диэн от саҕана үлэһиттэр охсубут, муспут сирдэрин кэмнииргэ, быалыырга сорудахтаата. Холкуостаахтар эрэйдээхтэр үлэлэрин кэмнэтээри, аас-туор олоххо сылдьааччылар лэппиэскэ сиэри бэркэ диэн миигин кэтэһэллэрэ. Итини учуоттаан мин эрдэ туран аппын тутан, ыҥыырданан лэппиэскэбин ыырдан, күнүскү аһылык иннигэр тиийээри, бара охсорум. Кимиэхэ төһө лэппиэскэни биэрэрим барыта суруллубут буолара.

Нөҥүө сайыныгар (1951 с.) бэрэссэдээтэлим миигин үөрэхпин бүтэрээппин кытта холкуос суотчутун солбуйтарда. Мин билбэтим-көрбөтүм олус элбэҕэ, ордук уһулуччу көлөһүн күнүн учуота, тэрилтэлэри кытта аахсар, бэрэссээдэтэл авансовай отчуота, сүөһү, сылгы, үүт, арыы учуота үлэ улахан өттүн ылара.

Дьэ ити курдук кыра эрдэхпиттэн 10-чалаах сааспыттан орто оскуоланы бүтэриэхпэр диэри холкуос араас үлэтигэр үлэлээн ааспытым.

 

ООННЬООБОТОХ ОҔО СААСПЫТ

 

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии (1941-1945 сс.) түмүктэммитэ 75 сылын туолара аҕыйах ый хаалла. Ньурба улууһугар Акана уонна I Хаҥалас быыһыгар Олом, Атах, Ойбон Эбэ, Мас Арыытын  түбэлэригэр 1935 сыллаахха тэриллибит кыра «Коммунизм» диэн холкуос баара. Холкуос бастаан тэриллиитин саҕана 118 ынах сүөһүлээҕэ, 148 сылгылааҕа. Холкуос хайаайыстыбатын ахсаана 76, үлэһит илиитэ 125 этэ. Бу холкуос үлэһит илиитин биэс гыммыт биирэ 25 доруобай, үлэни кыайар-хотор дьонноро Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыллан барбыттара. Ити 25 киһиттэн 13 киһи кыргыһыы хонуутугар өлбүт уонна сураҕа суох сүппүт. Уон икки киһи бааһыран, инбэлиит буолан дойдуларыгар эргиллэн кэлэр дьолломмуттар. Холкуоска тутаах үлэһиттэринэн кырдьаҕастар, дьахталлар уонна уончалаах саастарын ааһан эрэр оҕолор буолбуттара.

Күннэр-дьыллар бэрт түргэнник ааһан иһэллэр. Оччотооҕу оҕолор сааһыран, кырдьан, ыалдьан үксүлэрэ өлөн-сүтэн бардылар. Бүтүн нэһилиэк үрдүнэн биэс тарбах иһинэн ааҕыллар киһи тыыннаах хааллыбыт быһыылаах.

«Коммунизм» холкуоска сэрии сылларыгар бааллара: Михаил, Семен Григорьевтар — Никон Егорович Григорьев оҕолоро, Михаил, Семен, Проня Васильевтар армияҕа баран өлбүт Васильев Иван Афанасьевич (Миитэкэ Уйбаанын) уолаттара уонна Марфа диэн кыыс баара. Убайым Семен, быраатым Афоня уонна мин — Иван. Гаврильев Петр Романович (Сыбдыр Бүөтүрэ армияҕа баран өлбүт биһиги аҕабыт) оҕолоро, Василий, Роза Максимовтар, аҕалара Максимов Федот Васильевич (Оботтоох Федот) оҕолоро. Федот

Читайте также:  Алексеев Николай Дмитриевич

Максимов биллэр-көстөр мас ууһа эбит, Атах түбэтигэр бэрэбинэ маһынан типовой хотону салайан туттаран, холкуос стахановеһа буолан, 1938 сылаахха Москваҕа айыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатын кыттыылааҕа буолбута. Биһигиттэн аҕыйах сылынан аҕа саастаах оҕолор: Афанасий Филиппов, Алексей Васильевич Филиппов (Дүлүҥ Алексей) ииппит уола, Петр Васильев Оломҥо олорбут Чолохолор уоллара, Татьяна Никифорова — армияҕа баран өлбүт Никифоров Михаил Федорович балта, Прокопий, Анастасия Петровтар Оломҥо олорбут Иван Петров (Дыбдыык Иван) оҕолоро, Мария, Екатерина Петровалар — Петров Капитон (Табык) кыргыттара, Мария Филиппова Прокопий Филиппов (Хаптаҕай) кыыһа, Мария Филиппова Федот Филиппов (Хардарах) кыыһа, Варвара, Прасковья Михайловалар Оргуһуок Федот кыргыттара. Ити үөһээ ааттаммыт оҕолор сэриигэ барбыт дьоннорбутун солбуйан холкуос тутаах үлэһиттэрэ буолбуппут. Холкуос үлэтэ оччолорго олус ыарахана: дьон армияҕа баран үлэһит илии тиийбэтэ, 1942-1943 сыллартан саҕалаан кураан дьыллар буолбуттара. Аһыыка үөскээн үүммүт оту, бурдугу барытын аһыыка сиирэ. Ойуур баһаара баран түбэни түбэнэн ойууру уот сиирэ. Оччолорго баар оҕолортон кыралара Семен Васильев, Василий Максимов, убайым Семен Гаврильев, мин буолан холкуоска аан бастаан сааскы ыһыыга, от оттооһунугар, бурдук быһыытыгар ат, оҕус сиэтиититтэн саҕалаабыппыт. От кээһиитигэр 2-3 биригээдэ тэриллэрэ. От кыдамалааһыныгар Филиппов Федот Васильевич (Хардара Федот), Михайлов Федот Романович (Оргуһуок Сөдүөт), Саввинов Иван Саввич үлэлииллэрэ. Бу сааһырбыт дьон биһигини көрөн-истэн илдьэ сылдьаллара. Үлэҕэ аан бастаан үөрэппит биһиги учууталларбытынан буолбуттара. Кинилэр аһара үлэһит, аһыныгас, үтүө санаалаах дьон этилэр. Биһиэхэ, тулаайах оҕолорго, аҕалыы сыһыаннаһаллара.

«Коммунизм» холкуос оҕолоро туох да үлэттэн туора турбакка, улахан дьону кытта тэбис-тэннэ үлэлиирбит. Сааскы ыһыыга, от үлэтигэр ат, оҕус сиэтэрбит, от мунньарбыт, бугул түгэҕэ харбыырбыт. Бурдук хомууругар бурдук быстарарбыт, баайарбыт. Аһыыканы утары ханааба хаһарбыт, ойуур баһаарын утары охсуһууга үлэлиирбит. Сэрии сылларыгар төһө да ас-үөл аҕыйаҕын иһин холкуос үлэһиттэрэ сарсыарда эрдэттэн, киэһэ хойук­ка диэри үлэлииллэрэ. Дьэ, кинилэр, советскай дьон, үлэҕэ үтүө сыһыаннарын, таһаарыылаах үлэлэрин түмүтэр советскай дьон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыайыылаах таҕыстахтара.

1945 сыллаахха Улуу сэрии бүппүтэ. Сэрии сылларыгар урусхалламмыт норуот хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта.

«Коммунизм» холкуос бэрэссэдээтэлинэн сэрииттэн төннөн кэлбит Романов Данил Гаврильевич, биригэдьииринэн Васильев Прокопий Васильевич (фронтовик, коммунист) үлэлииллэрэ. Кинилэр холкуостаахтар, оҕолор үлэлэрин табан тэрийэллэрэ. Ити кэмнэргэ сэрии тулаайахтара улаатан, үлэҕэ үөрэнэн холкуос тутаах үлэһиттэрэ буолбуттара. Арыый улааппыт кыргыттар Мария, Екатерина Петровалар, Мария Филиппова, Прокопий Филиппов (Хаптадай) кыыһа, Мария Филиппова Федот Филиппов (Хардарах) кыыһа (Тыла Суох) Варвара, Прасковья Михайловалар сүөһү иитэр фермаҕа үлэлии киирбиттэрэ. Биһиги уолаттар ыһыыга, от хомууругар, бурдук быһыытыгар, о.д.а. үлэлэргэ үлэлиирбит. Холкуоска үс от охсор, ат соһор массыыната баара. Холкуос салалтата биирдии от охсор массыыналаах үс оҕо звенотун тэрийэрэ. От охсор массыынаҕа бастакы хамаайда Михаил, Семен Васильевтар, иккискэ — Василий Максимов, Семен Гаврильев, Семен Григорьев, үһүскэ — Филиппов Афанасий уонна мин, Иван Гаврильев, үлэлиирбит. Декада аайы түмүктэнэр куоталаһыы тэрийэллэрэ. Бириэмийэ быһыытынан арыы, лэппиэскэ, арыт эт биэрэллэрэ. Куоталаһыы сүрдээх көхтөөхтүк барара.

Арай биирдэ, сэрии кэннэ 1947, 1948 сыллаахха дуу сайын окко сылдьан Михаил, Семен Васильевтар, Афанасий Филиппов, мин буолан Атахха олорор биригэдьиирбитигэр Васильев Прокопий Алексеевичтаахха хоннубут. От оҕустарыытыгар үлэлиирбит, куоталаһарбыт. Афанасий Филиппов уонна мин буолан син эрдэ уһугуннубут. Михаил уонна Семен биһигиннээҕэр эрдэ уһуктубуттар. Биһигини уһугуннарбакка эрэ, аттарын тутаттаан үлэлэригэр баран хаалбыттар. Биһиги бэрт түргэнник туран аһыы түһээт, аттарбытын аҕалтаан Михаил, Семен Васильевтары эккирэттибит. Мас Арыы түбэтигэр үлэлиирбитигэр үс массыынаҕа үлэлиир оҕолор, от мустарааччылар бары түмсэн, Мас Арыытын үрэҕин улахан чүөмпэтин үрдүгэр улахан баҕайы от отуута оҥостон сиргэ хоно сылдьан үлэлиирбит. Ити отууну олохтоохтор бэрт хойукка диэри «Оҕолор отуулара» диэн ааттыыллара. Ити биһиги үс звенобут — «Атах», «Олом», «Ойбон Эбэ» Мас Арыыта уолбалаан турдаҕына барытын оҕустаран кээһэрбит. Холкуоска бэрт элбэх от оттоноро.

Кураан дьыллар ааһан эрэллэрэ, арааһа, ити 1948 сыллаахха этэ. Ойбон Эбэ илин өттүгэр Харыта суохтар дьиэлэриттэн чугас сүүрбэччэ гектардаах «Куруҥ» диэн бааһына баара. Ити бааһынаҕа сэлиэйинэй бурдук аһара үчүтэйдик, өлгөмнүк үүммүтэ. Үүммүт бурдук мэктиэтигэр муора долгунун курдук көстөрө. Михаил, Семен Васильевтар, мин быраатым Афонялыын бурдук быстарар массыынанан бурдугу быстарарга сорудахтаммыппыт. Дьахталлар, ыаллар ийэлэрэ, оҕолор быһыллыбыт бурдугу баайаллара. Бурдук быһар массыынаны икки ат соһоро, от охсор массыынатааҕар лаппа ыарахана. Миэхэ «Оборона», «Моттойо биэтэ» диэн модьу-таҕа, күүстээх аттар түбэһэннэр абыраммытым. Өр сыллаах кураан дьыллар кэннилэриттэн сэлиэһинэй бурдук үчүгэйдик үүнэн холкуостаахтар, дьон-сэргэ сүргэтэ аһара көтөҕүллүбүтэ. Киһи барыта үөрэ-көтө, дьулуһан туран үлэлииллэрэ.

«Коммунизм» холкуос сэрии сылларынааҕы ыччаттара бэрт кыраларыттан үлэҕэ үөрэнэн, эриллэн улааппыттара, дьон-сэргэ буолбуттара.

Филиппов Афанасий Алексеевич, Григорьев Семен Николаевич уонна Гаврильев Семен Петрович тыа хаһаайыстыбатын производствотын, культура талааннаах салайааччылара буолбуттара. Элбэх киһи Михаил, Семен Васильевтар, Максимов Василий Федотович, Петров Прокопий Иванович, Анастасия Петрова, Мария, Екатерина Петровалар, бырааттыылар оҕолоро Мария Прокопьевна, Мария Федотовна Филипповалар, Варвара, Бороскуо Михайловалар холкуос, сопхуос бастыҥ үлэһиттэрэ, элбэх оҕолоох нэһилиэккэ улаханнык убаастанар дьоннор, ыаллар буолбуттара.

Онон «Коммунизм» холкуос оҕо саастарыгар оонньооботох оҕолоругар, кинилэр кэриэстэригэр бу кылгас ыстатыйаны суруйдум. Кинилэри кытта бииргэ оҕо саастарын атаарбыт, билэр-көрөр киһи да тарбахха ааҕыллар буолла. Үксүлэрэ күн бүтүн, өрөгөйдөөх Кыайыы 75 сылын туолар күнүгэр суохтар. Сол эрэн кинилэр үтүө ааттара үйэлэргэ ааттана турдун.

                                                                                                                                  И. П. Гаврильев