Үтүөнү оҥоруу үйэлэри туоруур

 

 «Көтөр буоллахха – кыырай

чыпчаалынан кыырайыахха, киһи

буоллахха – олох оргуйар үөһүгэр олоруохха»

                               Софрон Данилов

 

Уруккунан Араҥас нэһилиэгэр, билиҥҥинэн Мэҥэ нэһилиэгэр араас колхуостар, сопхуостар, кооперативтар тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыттара. Тыа хаһаайыстыбатын ыарахан үлэтигэр төһөлөөх киһи үтүө суобастаахтык, бэриниилээхтик үлэлээбиттэрэ буолуой? Кинилэри  кэриэстиир, ытыктыыр, олохторун сырдатар билиҥҥи олохпут ирдэбилэ буолар.

Бүгүн мин кэпсиэхпин баҕарабын, ийэлэрбит-аҕаларбыт, эһээлэрбит-эбээлэрбит үлэлээн ааспыт «Социализм суола» колхозтарын бэрэссэдээтэлэ Никон Михайлович Харитонов олоҕун, дьонун туһугар оҥорбут үтүөлэрин, кэнчээри ыччаттарын туһунан.

  1. Харитонов Н.М. олоҕун олуктара
  2. Төрдө-ууһа, оҕо уонна эдэр сааһа
  3.  Никон Михайлович Харитонов диэн кимий, төрдө-ууһа ханныгый, оҕо сааһа хайдах этэй?

Никон Михайлович ханнык да дуоһунаска, үлэҕэ ананан, талыллан үлэлээбитин иһин, борустуой дьоҥҥо-сэргэҕэ биир тэҥ сыһыаннаах, сүрдээх аламаҕай, үтүө-мааны майгылаах, кыһамньылаах салайааччы уонна тэрийээччи, улахан ыал аҕата, эһээтэ этэ.

Никон Михайлович Харитонов 1908 с. олунньу 1 күнүгэр Мэҥэ улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр  Михаил Михайлович, Мария Георгиевна Харитоновтарга бэһис кыра оҕонон төрөөбүт. Никон кыһыл оҕо эрдэҕинэ, дьоно улахан дьаҥҥа эмискэ өлөннөр, тулаайах хаалбыта.  Ийэтинэн эһэтэ Максимов Георгий  42 хонуктаах оҕону иитиэх ылбыта. «Эһэтэ сиэнигэр бэйэтин олоххо сатабылын, мындыр өйүн иҥэрбит, булка-алка, үлэҕэ-хамнаска сыстаҕас, дьоҥҥо-сэргэҕэ аһыныгас буоларга ииппит. Оннооҕор 10-чалаах уолу иннэни үүттүүргэ үөрэппит. Онон дьон бэрт ыраахтан, арыы кэһиилээх кэлэн иннэ үүттэтэллэр эбит», — диэн ахтар аҕатын өттүнэн балта Ксения Алексеевна Харитонова. Ол иһин даҕаны Никон оҕо сааһыттан дьон олоҕор-дьаһаҕар өйдөөхтүк сыстан улааппыта. Үрүмэлээххэ оскуола аһыллан, эдьиийэ Өлөөҥкө кэргэнинээн оскуолаҕа остуорастааннар, 17 саастаах Никоны, оҕолорун Өксөөнү, Тостоону үөрэттэрбиттэр. 1929 сыллаахха 5 кылааһы бүтэрбитэ. Онтон 5 кылаас үөрэхтээх уолчаан сир түҥэтигэр сылдьыспыта. Ол сыл Ленинскэй Комсомол кэккэтигэр киирбитэ.

Эдэр комсомолец 17 саастаах Никон Харитонов нэһилиэк сэбиэтин сэкиритээринэн уонна сир түҥэтигэр болумуочунайынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Сытыы-хотуу, кэрэхсэнэр тыллаах өстөөх буолан, биллэн-көстөн, Комсомол обкомун иһинэн биир ыйдаах курска киирэн үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн кинини Ньурбаҕа Комсомол райкомун бастакы сэкиритээринэн анаабыттара. Ньурбаҕа сэкиритээринэн үлэлии сылдьан, I, II, Хаҥалас нэһилиэктэригэр ликбезкэ – дьону үөрэхтээһиҥҥэ культармеец буолбута. Нэдиэлэҕэ үстүү күн нэһилиэктэргэ дьону үөрэтэрэ. Ол сыл, РОНО комиссията бэрэбиэркэлээн туппутун түмүгэр, 78 киһи үөрэҕи бүтэрбитэ.

Оччотооҕу кэмҥэ Советскай былааска бэриниилээхтэрин, олоххо актыыбынайдарын көрдөрбүт ыччаттары кытта талыллан, Никон Михайлович 1931-34 сс. Дьокуускайдааҕы советскай партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ уонна бүтэрээт, Эдьигээн оройуонугар партийнай пропагандиһынан, эбии культура отделын рабочкомунан ананан, өрө көтөҕүллэн үлэлээн иһэн, ыалдьан, дойдутугар Мэҥэ -Хаҥаласка төннөргө күһэллибитэ.

 

  1. «Социализм суола» колхоз бэрэссэдээтэлэ.

 

1935 с. Никон Михайлович партия обкомун бюротун уурааҕынан, бэйэтэ иитиллибит нэһилиэгэр «Социализм суола» колхоз бэрэссэдээтэлинэн ананан кэлбитэ. Холхуос кыра этэ, 50-ча хаһаайыстыбалааҕа, аҕыйах ынах сүөһүлээҕэ, көлүнэр көлөлөөҕө. Алаастарынан бытанан олороллоро. 1 уопсай хотон баара. Хонтуора диэн суоҕа. Никон Михайлович кэлээт, колхоһун 2 биригээдэҕэ арааран, сэби-сэбиргэли уопсай туттарга, дьон хамнаһын үлэ күнүнэн аахсан дохуот үллэстэргэ дьаһал таһаарбыта.

1930 с. саҕаламмыт Матта – Балыктаах – Майа суола солонуутугар, Ааллаах Үүнтэн таһаҕаһы таһыыга колхоһуттан үлэһиттэри таба туруоран, үлэни көдьүүстээхтик тэрийбитэ.

1935 сыллаахха  Никон Михайлович Комсомольскай тэрилтэни тэрийэн, саҥа саҕалааһыннары киллэрбитэ: тутуу, ыһыы биригээдэлэрэ тэриллэн оройуоҥҥа ыҥырыы таһаарбыттара. Оройуоҥҥа 16 биригээдэ тэриллибитин, кинилэр сааскы ыһыы былаанын 7-8 күн иһигэр аһара толортообуттарын,  оттон «Социализм суола» колхоз 6 күнүнэн, ыччаттара 4 күнүнэн бүтэрбиттэрин туһунан оройуоннааҕы «Ленин суолунан» хаһыат (1939с 8№) сырдаппыта.

1951 с. «Социализм суола» уонна «Маяк» колхозтар холбоһоннор «Молотов» колхоз, онтон эһиилигэр «Ворошилов» колхоһу кытта холбоһон «Октябрь» колхоз тэриллибитэ, бэрэссэдээтэлинэн Никон Михайлович Харитонов талыллыбыта. 373 хаһаайыстыбалаах «Октябрь» бөдөҥсүйбүт колхоз үлэтин сатабыллаахтык салайан барбыта. Салалтаҕа үөрэхтээх кадрдар наадаларынан, 16 сыл бэрэссэдээтэллээбит, улахан опыттаах, үлэһиттэр куттарын туппут  Никон Михайлович баара суоҕа 45 сааһыгар 1953 с. салайар үлэттэн тохтообута.

Читайте также:  Иннокентий Федорович уонна Федосия Афанасьевна Говоровтар

Дьоҕурдаах салайааччы Никон Михайлович Харитонов үлэтин үрдүктүк  сыаналааннар «Социалистическай тыа хаһаайыстыбатын туйгуна», «Суолу тутааччы туйгуна» бэлиэлэринэн, «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадалаабыттара.

 

  1. Аҕа — үрдүк өһүө, халыҥ хахха.

 

Никон Михайлович ыал буолбутун бу курдук кэпсиирэ үһү: «Ыал буоларга ыксаабакка, өйдөөхтүк, билэн-көрөн, чэгиэн, элбэхтик оҕолонуон сөптөөх кыыһы, удьуорбун ууһатыан сөптөөҕү кэргэн ылыам дии саныырым. Ол сыалбын 1935 с. элбэх оҕолоох Габышевтар чэгиэн-чэбдик кыыстарын кэргэн кэпсэппитим, ыал буолбутум». Кинилэр 10 оҕоломмуттарыттан 7 оҕолоро атахтарыгар турбуттара. Ийэлэрэ Прасковья Прокопьевна чэнчис, түргэн туттуулаах, кыайыгас этэ. «Аҕабыт олус оҕомсох этэ. Хаһан да мээнэ мөхпөт. Кыһын сыарҕалаах акка олордон, сайын ыҥыырдаах акка мэҥэһиннэрэн илдьэ сылдьара. Ол илдьэ сылдьан барыга бары үөрэтэрэ. Ордук дьоҥҥо хайдах сыһыаннаһарга, дьон майгытын хайдах үөрэтэргэ, үтүө майгылаах, көнө, судургу буоларга үөрэтэрэ», — диэн ахтар улахан кыыһа Татьяна Никоновна. Дмитрий, тракториһынан үлэлээбитэ, 4 оҕолоох. Татьяна «Горнай» совхозка  зоотехнигынан, оройуонааҕы комсомол уонна партия райкомнарыгар сэбиэдиссэйинэн, Мытаах нэһилиэгэр сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, кэлин бухгалтерынан үлэлээбитэ. 2 кыыс оҕолоох. Мария агрохимлабораторияҕа научнай үлэһитинэн, Мүрүгэ эбии үөрэхтээһин педагогунан үлэлээбитэ. 3 оҕолоох. Прокопий тутуу үлэһитэ, 5 оҕолоох. Михаил тутуу ПМК үлэһитэ,  2 оҕолоох. Марианна Майаҕа, Бороҕоҥҥо оҕо уһуйааныгар иитээччинэн үлэлээбитэ, 3 уоллаах. Прасковья Горнайга библиотекаҕа үлэлээбитэ, 3 оҕолоох. Билигин баар Никон Михайлович 5 оҕолоро – Татьяна, Мария, Михаил, Марианна, Прасковья Дьокуускай куоракка бэйэ-бэйэлэрин билсэ, өйөһө олороллор. Никон Михайлович Харитонов 1976 с. тохсунньу 7 күнүгэр 68 эрэ сааһыгар ыарахан ыарыыттан олохтон барбыта.

 

  1. Үтүө киһи үйэлэргэ умнуллубат.
  2. «Социализм суола» колхоз сайдыы суолугар

 

Никон Михайлович Харитонов «Социализм суола» колхозка бэрэссэдээтэлинэн советскай былаас саамай ыарахан кэмнэригэр үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол саҕанааҕы дьон, Никон Михайлович үтүөлэрин умнубаттар этэ, үтүө тылынан ахталлара.

Никон Михайлович үлэтин ыччат күүһүгэр тирэҕирэн, ыччаты түмэн саҕалаабыта, секретарь Петр Габышев салайар тутуу биригээдэтэ Күөллэрикигэ саҥалыы тииптээх бөһүөлэк тутуутун саҕалаабыттара. Дьон алаастартан кииртэлээн, киин бөһүөлэккэ тоҕуоруспута. 1937 с. саҥа кулууп тутуллан, дьон түмсэн барбыта.

Никон Михайлович бастыҥы, саҥаны эрдэттэн өтө көрөн олохтоон иһэр дьоҕурдааҕа.  1937 с. племенной үлэ, научнай төрүккэ олоҕуран искусственнай сиэмэлээһин саҕаламмыта. Колхоз бастыҥ ыанньыксыта Анисия  Андреевна Сотникова аан бастакынан 1940 с. Москваҕа тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттыбыта.

Эдэр ыччаттары, кыанар кыргыттары 1937-38 сс. трактористар курстарыгар үөрэттэрбитэ. 1937-38 сс. Кычкин Семен Иванович, Сотников Илья Михайлович, Сотникова Степанида Гаврильевна, Сотникова Мавра Николаевна (ырыаһыт А.М. Борисова ийэтэ)  МТСка үлэлииллэрэ. Колхозтарга от-мас тиэйэллэрэ, тыаны солууллара.  Колхозка бастакы тракторы Кычкин С.И. Күөллэрикигэ аҕалбыта.

 

  1. Сэрии ыар сылларыгар

 

Сэрии суостаах сыллара саҕаламмыттара. Дьэ манна Никон Михайлович дьонун түмэн, санааларын өрө көтөҕөн, туох баарынан көмөлөһөн, үлэни саталлаахтык тэрийэн, салайан саҥа бастыҥ ньымалары киллэрэн сатабыллаахтык салайбыта.

Дьахталлар уонна оҕонньоттор биригээдэлэрин тэрийэн тыаны солооннор Дьахтар солооһуна уонна Оҕонньор солооһуна оҥоһуллан бурдук бөҕө ыһаннар колхозтаахтар дохуот аахсыбыттара.

Биир саамай махталлаах дьыаланан буолар Никон Михайлович сүүрэн-көтөн, дьонун олохторун, доруобуйаларын туһугар продовольственнай фонданы тэрийиитэ буолар. Бу фонда чэрчитинэн дьааһыланы аһынан хааччыйыыны таһынан колхозка остолобуой аһыллан, колхозтаахтарга уопсай итии аһылыгы тэрийбитэ. Күһүнүн, кыһынын эбии балыктаан, сэппэрээтэрдэммит үүтү суораттаан, ыалларга барыларыгар түҥэтэллэрэ. Онон «Социализм суола» колхозка сэрии кэмигэр дьон хоргуйан өлүүтэ тахсыбатаҕар Никон Михайловичка дьоммут махталлара билиҥҥэ диэри уос номоҕо буола сылдьар. Эбии Олохоччуйа бааһыната оҥоһуллан, онно оҕуруот аһын олордубуттара. Онно үлэһитинэн, колхозка чилиэнинэн кэриэйдэри Василий Ли-хон-дины, Иннокентий Ли-сен-чуну киллэрэннэр, кинилэр өлгөм үүнүүнү ыланнар, дохуот бөҕө үллэһиллибитэ.

Сэрии ыар сыллара буола турдахтарына, Никон Михайлович ыллыктаах санаатынан оҕолор инникилэрин туһугар оскуола туттуутун туруорсан, 1944 с. начальнай оскуола аһыллыбыта (быйыл Балыктаах орто оскуолата 75 сыллаах юбилейа), 1944-46 сылларга 4 кылаастаах саҥа оскуола дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Никон Михайловиһы оскуоланы бүтэрбит оҕолор дьылҕалара долгутара. Ол иһин чугас орто оскуола суох буолан, Дьокуускай куоракка 2 №дээх оскуола директорын кытта кэпсэтэн, интернакка олорон, салгыы үөрэнэллэрин  ситиспитэ. Никон Михайлович тулаайах оҕолору олус аһынар этэ. Ол иһин Күөллэрики оскуолатыгар 1944 с.  тулаайах оҕолорго интернат астарбыта. Никон Михайлович кэлин Төҥүлүгэ олорбут кэмигэр, Төҥүлү оскуолатыгар  эмиэ интернат астаран сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

Читайте также:  Стручков Василий Дмитриевич

Биир биллэр-көстөр үтүөнэн ахтыллар үлэтинэн 1944 с. республикаҕа туруорсан, 1942 с. Кэбээйигэ көһөрүллүбүт Чурапчы оройуонун Алаҕар нэһилиэгин «Ворошилов» колхоһун Мэҥэ — Хаҥалас оройуонугар «Социализм суола» колхозка холбооһуна буолар.  Ол кэмҥэ Чурапчы оройуона төттөрү көһөрбөккө хаалларбыт «Ворошилов» колхоһун Кэбээйиттэн көһөн кэлэллэригэр көмөлөһөн, муус устар ыйга 22 ыалы, 70-тан тахса киһини бэйэтин колхоһугар холбоон, ыал аайы 1-дии ыанар ынаҕы, 2-лии куул дьаарысса бурдугу биэрэн абыраабыта. Бу туһунан көһүү кыттыылааҕа Иннокентий Иннокентьевич Говоров маннык ахтар: «Биһиги «Ворошилов» колхоз колхозтаахтара мунньахтаан, Мэҥэ — Хаҥалас оройуонун «Социализм суола» колхозка ылалларыгар көрдөһүү суруйбуппут. Ол суругу туппутунан биһиги бэрэссэдээтэлбит Егор Тимофеевич Ноговицын Мэҥэ — Хаҥалас оройуонугар «Социализм суола» колхоз бэрэссэдээтэлин Никон Михайлович Харитоновы кытта кэпсэтэр. Икки колхоз холбоһорун туһунан уураах Мэҥэ — Хаҥалас райсоветын исполкомугар 1944 с. олунньу 3 күнүгэр 5№дээх боротокуолга суруллубут. Бу уураахха олоҕуран Никон Михайлович 20 сыарҕалаах аттаах дьону ыытан, I Сииттэттэн 12 күн айаннаан  муус устар 23 күнүгэр Күөллэрикигэ кэлбиппит. Кэлээппитин кытта бэлэмнэммит дьиэлэргэ, сорохпутун ыалга дьукаах олохтообуттара».

Колхоз дьоно элбээн, сирэ кэҥээн, кыайыы чугаһаабыта биллэн, дьон өрө көтөҕүллэн күргүөмнээхтик үлэлиирэ.

 

  1. Эйэлээх олоҕу тутууга

 

Сэрии бүтэн, кыайыы көтөллөөх саллааттар биир биир дойдуларыгар эргиллэн кэлбиттэрэ. Эйэлээх олох тутуута саҕаламмыта. Дьон санаата кэлэн үөрэн-көтөн, ыллаан-туойан барбыттара. 1946-47 с. кулуупка «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону туруорбуттара. Никон Михайлович олус үчүгэйдик олоҥхолуур этэ. Райком бюротугар сынньалаҥҥа олоҥхолоон доллоһутан, дьону сөхтөрбүттээх.

1947 с. «Социализм суола» колхозка  сортовой учаастак тэриллибитэ.   Никон Михайлович куораттан Мусич салайааччылаах экспедицияны ыҥыран, ууну, ходуһаны үөрэтэн научнай төрүккэ олоҕуран, үлэлээннэр колхозпут республикаҕа сураҕырбыта.

1948 сыллаахха медпуун, онтон дьахтар төрүүр дьиэтэ тутуллубуттара.

1950 с. электричество линията тардыллан, дьиэлэр аайы сырдык Ильич лаампалара тыкпыттара дьону олус үөрдүбүтэ.  Электростанцияны Кычкин Семен Иванович үлэлэтэрэ, Илья Аполлонович Мохначевскай электромонтер этэ.

Бу сыл «Социализм суола» колхозка грузовой массыына кэлбитэ, уотунан үлэлиир бурдук тардар паровигы электромонтер Илья Аполлонович Мохначевскай үлэлэппитэ. Чугастааҕы колхозтар кэлэн бурдук таттаран бараллара. Олох маннык күүскэ сайдан испитэ.

Никон Михайлович үлэтигэр барыта эриэ-дэхси буолбатаҕа, араас киириилэр-тахсыылар, холуннарыылар, эккирэтиһии да баара. Ол курдук биир түгэни кыыһа Мария Никоновна маннык ахтар: «Бу быйыл (2018 с., автор) историк күтүөппүт Александр «Быһылааннаах бырахсыылар» диэн Попов Петр Никифорович – фольклорист, прокуратура следователинэн үлэлээбит киһи Саха сирин чулуу дьоннорун сымыйа буруйтан, балыыртан көмүскэспит ахтыытын булбута. Ойуунускай 110 сылыгар тахсыбыт кинигэтигэр биһиги аҕабыт туһунан булан аахтарда. Бу 2003 с. тахсыбыт кинигэҕэ, Попов П.Н. 1946 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэлэргэ контрреволюционнай саботажка буруйданар 3 колхоз председателлэрин дьыалатын көрбүт. «Социализм суола», «Революция», «Калинин» колхозтар бэрэссэдээтэллэрэ бурдук үүнүүтүн аччатан госпоставкаҕа, МТС-ка натурплатаны биэрбэт туһугар үлэлээбиттэр диэн. ОК иккис сэкиритээрэ И.Я. Макаров уполминзагка дьаһал оҥорбут. Хас да комиссия хос-хос бэрэбиэркэ ыыппыттар. Следователь Попов П.Н. дьаныһан үлэлээбитин түмүгэр бу 3 колхоз бэрэссэдээтэллэрэ көрдөрүүлэрэ кырдьыктааҕын дакаастаабыт. Компартия уобаластааҕы комитетын бастакы секретара Винокуров И.Е. бастакы уурааҕы бюро быһаарыытынан көтүрэр. Дьэ итинник ыар буруйдааһыҥҥа түбэһэ сылдьыбыт эбит аҕабыт».

Никон Михайлович Харитонов

Дьэ, бу курдук, саамай ыарахан кэмҥэ үлэлээбит, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах, инникини кэскиллээҕи өтө көрбүт, саҥаттан саҥа ньымалары олоххо киллэриигэ бастакынан ылсыбыт, сатабыллаах салайааччы, тэрийээччи «Социализм суола» колхоз председателэ Никон Михайлович Харитонов буолар. Кини аатын аныгы кэнчээри ыччат билэрин, ытыктыырын ситиһэр биһиги, аҕам саастаах көлүөнэ, ытык иэспит буолар.

Никон Михайлович Харитонов
Н.М. Харитоновка Мэҥэ таас, Мэҥэ — Хаҥалас улууһа, Балыктаах бөһүөлэгэ.

Никон Михайлович үлэлээбит, сайыннарбыт колхоһун киин бөһүөлэгэ көһөрүллэн билигин ырыаҕа ылламмыт Балыктаах бөһүөлэгэ буолар. Н.М. Харитонов 100 сааһынан, Улуу Кыайыы 65 сылынан сибээстээн, сэрии оҕото, Тыа хаһаайыстыбатын туйгуна Андрей Михайлович Дьяконов туруорсуутунан «Мэҥэ» нэһилиэгин баһылыга Руслан Ефимович Мохначевскай Никон Михайловичка Мэҥэ таас туруортарбыта.

Никон Михайлович Харитонов

Ноговицына Марфа Иннокентьевна,
РФ уопсай үөрэҕин Бочуоттаах үлэһитэ, «Эйгэ»
РОО чилиэнэ, Мэҥэ — Хаҥалас улууһун «Мэҥэ
нэһилиэгин историята» музей редактора. 2020 с.