Самсонов Василий Григорьевич

0
42

Удьуор үлэһит

Ким үлэлиин доҕордоспут
Сырдык ыраас суобастанар,
Ким үлэттэн дьолу булбут
Өлбөт-сүппэт үйэлэнэр.

Бу хоһоон тылларын тапталлаах аҕабар дьүөрэлии көрөбүн. Саха дьоно барахсаттар, бу тыйыс айылҕалаах биһиги дойдубутугар, үлэлээн-хамсаан, үгүс үйэлэри уҥуордаан кэллэхтэрэ. Үлэһит киһи туһунан, кини чэрдээх илиитин хайҕыыр, үлэтин ситиһиилэрин уруйдуур, кини үрдүк аатыгар туһаайан, саха дьоно: «Хоһуун киһи», «Утуйарын да умнар туруу үлэһит киһи», «Удьуор үлэһит киһи» диэн этээччилэр. Хас биирдии нэһилиэк историятыгар, сайдыытыгар сүҥкэн оруолу ылар дьон баар буолар. Биир оннук киһиннэн үлэни өрө туппут, үлэттэн дьолу булбут, үлэҕэ олоҕун бүтүннүү анаабыт, мин аҕам Самсонов Василий Григорьевич өр сылларга колхуос, сопхуос үлэлэригэр бэйэтин сэмэй кылаатын тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар, үлэ култуурата уонна оҥорумтуота үрдүүрүгэр, билиитин-көрүүтүн, сатабылын, дьоҕурун биэрбит ыччат наставнига, тыыл, үлэ бэтэрээнэ Ньурба улууһун уонна Хаҥалас нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Тохсунньу ый 9 күнүгэр (кыһыҥҥы Баһылайап саҕана) 1929 сыллаахха Ньурба оройуонун Үөдэй нэһилиэгэр, Николаевтар дьиэ кэргэттэригэр үһүс оҕоннон төрөөбүт. Ол саҕана Чаппанда таҥаратын дьиэтигэр, Рожин Иннокентий Иннокентьевич диэн, аҕабыыкка сүрэхтэммит.
1937 сыллаахха билиэн-көрүөн баҕалаах сытыы-хотуу уолчааны Үөдэй ситэтэ суох оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр. Үөдэйгэ 4 кылааһы, Чаппандаҕа 6 кылааһы бүтэрэн, Ньурбаҕа таайыгар, Сеялов Ньукулайдаахха олорон, 7 кылааһы бүтэрбитэ. Оскуолаттан оскуолаҕа көһө сылдьан үөрэнии, аччыктааһын уонна сэрии содула этэ. 1944 сыллаахха 7 кылааһы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ийэлээх аҕатыгар көмө буолаары, сөбүлэҥин биэрэн, ити сыл «Чкалов» колхуоска ыйга 8 киилэ бөдөҥ бурдук хамнастаах, суотчутунан үлэлэппиттэрэ. Бэс ыйын 27 кунугэр 1947 сыллаахха аҕабар «За доблестный труд в ВОВ 1941-1945 г.г.» «Чкалов» аатынан колхуос чилиэнигэр диэн Сталин төбөлөөх мэтээл туттарбыттар. Аҕам эрэйдээх тоҥор-хааһар буолан, билиҥҥитэ «Бехтеров» диэн ыарыыга, умуоҕун быһыта сиэтэн ыалдьара. Түүнүн ыарыыта эрэйдээн утуппат буолара, күнүһүн үлэлээн, хамсанан син сылдьара. Ыарыыта бэргээн, суорҕаннаах-тэллэх киһитэ буола сылдьыбыта, онтон сахалыы эмтэнэн киһи-хара буолан, атаҕар турбута эрээри, сиһин умуоҕа токурбута. Кэлин, колхуостары бөдөҥсүтүү саҕаламмыта, Хаҥаласка «Карл Маркс» аатынан колхуоска бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Марха» сопхуос тэриллибитэ, манна эмиэ бухгалтердаабыта. Улуу суруйааччы Максим Горькай этэн турар: «Чуолаан үлэҕэ, аҥардас үлэҕэ эрэ киhи улуута көстөр, кини үлэни төhө төлөннөөхтүк таптыыр да соччоннон таhаарыылаах, истиҥ иэйиилээх түмүгү ситиhэр» — диэн. Үлэhит киhини үлэ бэйэтинэн сырса сылдьар дииллэринии, аҕабын суот эрэ үлэтигэр олордубатахтара ханнык ыарахан, кыаллыбат диэбит салааларыгар үлэлэппиттэрэ. Араас тэрээhин үлэлэри салайсара, управляющайы солбуйара, ол курдук тутууга, хонууга, ыанньык уонна субай фермаларыгар биригэдьииринэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Аҕам олус ирдэбиллээх, толоругас, туруорсан булар-талар, үлэhиттэригэр биир тэҥ сыhыаннаах салайааччы буоларын үлэhиттэрэ махтана кэпсииллэрэ.
Аҕам барахсан дьон туhугар олус кыhаллар этэ. Ханна да үлэлээбитин иhин, бастатан туран, үлэhит үлэлиир усулуобуйатын тэрийэ сатыыра, ол кэнниттэн үлэ таhаарыытын ирдэниллэр диирэ. Ферма биригэдьиирэ буолан, ферма үлэhиттэригэр көруллубут телогрейка, үтүлүк, саппыкы арааhа ампаарбытыгар өрөhөлүү кыстанан сытааччы. Ону бэлиэтээн, үлэһит бу иннинэ хаhан ылбытын көрөн учуоттаан, илии баттатан биэрэрэ. Ардыгар, көрүллүбүт таҥаскын тоҕо баччааҥҥа диэри ылбакка тоҥо сылдьаҕын диэн, фермаҕа илдьэн илии баттатан туттарара. Мин ол саҕана кулууп дириэктэринэн үлэлиир буолан, элбэхтик фермаҕа сылдьарым. Араас тэрээhиннэри тэрийэрбит, плакаттары суруйан, сотору-сотору уларытан, саҥардан ыйыырбыт, тематическай папкалары оҥорорбут, хаhыат таhаарарбыт, агитбригада тэринэн концерт көрдөрөрбүт. Аҕам үлэһиттэр сынньалаҥнарын тэрийэрбитин этэрэ. Аҕам ферма, хонуу биригэдьииринэн үлэлииригэр, ыанньыксыттар, отчуттар куоталаhыыларын көрдөрүүтүн истиэндэ оҥорон, күннээҕиннэн сөргүтэрбитин ирдиирэ. Көрдөрүүлэрин түмүгүн, хаhан даҕаны быhа дьиэбэр биэрбэт этэ. Сайынын фермаларынан, ходуhаларынан барарын этэрэ, онон сарсыарда эрдэ, тоҕус иннинэ кулуупка тийэн көрдөрүүлэри ыларбын этэрэ. Үлэhиттэрин кытары мунньахтаан, үлэ көрдөрүүтүн, бэйэтэ эмиэ билиhинэртиирэ, үчүгэй үлэлэрин хайҕыыра, итэҕэстэрин сэмэлиирэ. Ол мунньахтарыгар сылдьарым, ол кэлин кэллэктииби салайарбар улаханнык туһалаабыта. Ыарахан усулуобуйалаах үлэҕэ сарсыарда эрдэттэн, киэhэ хойукка диэри үлэлииллэр диэн аhынаталыыра, үлэhиттэрин «сэгэрдэрим, барахсаттар» диэн ааттыыра. Хаhыакка аахпытын, телевизорга көрбүтүн дьиэ кэргэнигэр, мунньахха үлэhиттэригэр кэпсиирэ, буола турар балаhыанньаны ырытара.
Аҕам пенсияҕа тахсан да баран, үлэтин — хамнаhын тохтоппотоҕо, салгыы баанньыкка үлэлээбитэ, онтон «Самсон» диэн бааhынай хаhаайыстыбаны оҕолорунаан тэринэн үлэлээбитэ. Бааhынай хаhаайыстыбабыт тоҕус сыл (1992-2000 с.с.) сүөhү иитиитинэн дьарыгырбыта. Сыл аайы 3 тонна үүтү уонна 1 тонна тыыннаах ыйааhынынан эти государствоҕа туттараллара.
1997 сыллаахха республика үрдүнэн, ордук Бүлүү бөлөх улуустарыгар, ыарахан кыстык биллэриллибитэ. Сэттэ уонча саастаах үлэ бэтэрээнин ферма биригэдьииринэн үлэлииригэр, оччотооҕу улуус баhылыга Петрова Варвара Андреевна көрдөспүтүгэр сөбүлэhэн, ыарахан кыстыгы этэҥҥэ туоратан, үлэ көрдһрүүтэ үчүгэй түмүктэммитэ. Хас да сыл тутуллан иhэн сиппэккэ турбут ыанньык хотонун аҕам сүүрэн-көтһн, туруорсан үлэҕэ киллэрбитэ, дьонун-сэргэтин махталын ылыан ылбыта. Ол туhунан Варвара Андреевна хойукка диэри, махтана ахтара. «Дьонуҥ дьоhуннаах дьон олорон аастылар. Биир хомойорум баар Василий Григорьевич курдук үлэhит киhини үрдүк бэлиэҕэ тиксэрбэтим»- диэн.
Биhиги аҕабыт 54 сыл усталаах туоратыгар чэпчэкитэ суох үлэтин туоhулуур элбэх грамоталардаах, махтал суруктардаах, мэтээллэрдээх.
— В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах мэтээл;
— Сэрии саҕана үлэҕэ килбиэнин иhин Сталин мэтээлэ;
— Кыайыы 30,40,50 сылларыгар үбүлүөйнэй мэтээллэр;
— 1977 с. Социалистическай куоталаhыы кыайыылааҕа;
— 1978 с. Профсоюзнай группаҕа актыыбынай үлэтин иhин ВЦСПС бэлиэтэ;
— «Үлэ, тыыл бэтэрээнэ» бэлиэ;
— Хаҥалас нэhилиэгин бочуоттаах олохтооҕо;
— Ньурба улууhун бочуоттаах олохтооҕо;
— Обком, Совмин Грамотолара;
«Марха» совхозка Романов Семен Никифорович директэрдээн олордоҕуна, ревизиялыыр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн 2 төгүл быыбардаан үлэлэппиттэрэ, 14 төгүл нэhилиэк сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Аҕам үс төгүллээх оройуоннааҕы комсомольскай конференция кыттыылааҕа, нэhилиэк 35 быыбарнайдарыттан биирдэстэрэ, нэhилиэк убаастанар киhитэ. Үлэhит быhыытынан, бэйэтин холобуругар оҕолорун, сиэннэрин эрэ буолбакка, нэhилиэк ыччатын үтүөҕэ-кэрэҕэ уhуйбут киhиннэн билинэллэрин, ол саҕанааҕы эдэр ыччаттар саныыллар, ахталлар. Сүрэх баҕатынан, бэйэ дьулуурунан үтүө суобастаахтык үлэлээбитин урут да, хойут да бииргэ үлэлээбит ыччаттар, билигин араас салаа салайааччыларыгар тиийэ үүммүт үлэhиттэр киэн тутта кэпсииллэр. Ол да иhин этэн эрдэхтэрэ: «Олох дьоло үлэҕэ баар» диэн. Ийэм Филиппова Мария Прокопьевна элбэх оҕолонон дьиэҕэ олорбут кэмигэр, «ырыганнаабыт» сүөhүлэри сопхуостан ылан көрөллөрө, сайынын оттоон 50% сопхуоска туттараллара.
Оҕо — киhи олох олорбут бэлиэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ. 11 оҕону төрөтөн, иитэн, көрөн-харайан, үөрэттэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэннэрэн, үлэттэн, ыарахантан чаҕыйбат дьон гына улаатыннартаабыттара.
А5ам эмиэ олус чэнчис, уурбута-туппута барыта оннугар буолара, ону биhигиттэн эмиэ ирдиирэ. Итэҕэhи-быhаҕаhы эйэлэспэт, тутатына туоратары сөбүлүүрэ, дьону мөҥүттэри, истибэтигэр, кэнниттэн саҥарары, тойоҥҥо-хотуҥҥа илэмэ-салама түhэри олох сөбүлээбэт этэ, ол оннугар, мунньахтарга туоратары туруорсан сирэйгэ этэрэ. Киhи этэринэн сылдьар сыыhатын, бэйэ туспа толкуйдаах , киhи бэйэтин «Мин» дэтэр суобастаах буолуохтааҕын этэрэ, үөрэтэрэ. Итэҕэhи туоратыы нэhилиэкпит сайдыытыгар туhаайылларын, үлэ оҥорумтуота үрдүүрүн бары бигэтик өйдүүллэрэ. «Киhи сыыhатын көннөрүннүн диэн мунньахха сирэй этиллиэхтээх, өйдөөх көннөрүнүө, мөлтөх өhүргэниэ»- диирэ аҕам. Билигин олорон, нэhилиэкпитигэр чахчы хоhуун, чиэhинэй, муударай дьоннордоох этибит диэн киэн тутта саныыбын. Ол барыта төрөппүт оҕолоругар, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр бэриллэн, үйэттэн үйэлэргэ салҕанан барарыгар саарбахтаабаппын. Оҕо улаатан, үлэhит буолан, аан бастаан төрөппүттэрин аатын ааттатар аналлаах. «Төрөппүттэрин удьуордаан» — диэн этиини сахалар мээнэҕэ эппэтэх буолуохтаахтар.
Аҕалаах ийэм күүстээх санааларын булгуруппакка үлэлээн, кэрэҕэ, үчүгэйгэ тардыhар баҕа санааларын ымыы оҥостон, олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсан, холобурдаах үлэлэринэн биhигини 11 оҕолорун, барыбытын үлэhит дьон гына ииппиттэрэ. Айылҕа оҕолоро айылҕабытын харыстыырга, кырдьаҕаhы-кыамматы өйүүргэ, дьону-сэргэни убаастыырга, сиэри-туому тутуhарга, үлэни чиэстээхтик толорорго батыhыннара сылдьан, бэйэлэрин холобурдарыгар, үрэтэллэрэ. Кырдьыгы өрө тутары, итэҕэhи кытта эйэлэспэти кыра эрдэхпититтэн ирдииллэрэ. Үлэни өрө туппут, ол туhугар олохторун анаабыт ийэлээх аҕабытыгар сүhүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйабыт.

Читайте также:  Говоров Иннокентий Федорович

Ахтыыны суруйда улахан кыыhа Валентина Васильевна, улэ бэтэрээнэ, Ньурба куоратын бочуоттаах олохтооҕо, Хаҥалас нэhилигин бочуоттаах олохтооҕо, Хаҥалас нэhилиэгин социальнай-экэнэмичэскэй сайдыытыгар кылаатын иhн бэлиэ хаhаайына.

Дьокуускай куорат, 09.05.2020 сыл.