Живым не забыть тех лет

 

          Меня, восьми дней от роду, родители отдали на воспитание к знакомым старику и старушке, не родственникам. Их единственный сын погиб на фронте, поэтому я для них была отрадой. Отец, Николай Николаевич Николаев-II был чернорабочим в колхозе «Коммунизм» в Нюрбинском районе. Мама Ирина Иннокентьевна работала дояркой. Слепая была, глаза видимо катаракта съела. Выросла в небольшом поселке Убоян что от Нюрбы три-четыре километра. Так как я была ростом маленькая да и физически слабенькая, то в школу родители поздно отправили, в 8-9 лет. Школа была только в Нюрбе тогда, далековато. После окончания первого класса война началась, страшные годы настали.   Жили в маленькой юрте с земляным полом да с ледяными окнами. На пол солому растилали. В мою обязанность входил уход за ледяным окошком. Печь камелек много дров съедала, в день топили полную сани полена. Отец вставал 3-4 часа ночи и ехал за десятки километров за дровами и сеном для фермы. Приезжал домой когда мы спали. Был первым работником колхоза по трудодням но никакого дохода, денег и продуктов не получал. Голодали.

Зато отец кормил нас тем что люди давали, хлеба и немного чая, за то что он им дрова и сено завозил помимо работы. Жили бы так да отца (ему 50 лет с лишним тогда было)  на трудовой фронт забрали. В тот год я с мамой из-за голодухи ворон ели, помню что их для нас из жалости кто то подстреливал. Потом ели похлебку со шкурой, которую с входной двери мать с трудом отодрала.

Как сейчас помню этот военный налог. Высокий, хорошо одетый человек за ним часто к нам наведывался. Заходил в дом, стучал по столу и орал что сгниет нас в тюрьме. Я его боялась, под кроватью пряталась, когда заходил. Однажды за счет этого налога он одежду брата который на фронте погиб, чугунный утюг, посуду с собой унес. Мама плакала, не хотела самовар отдавать. Мама тогда плохо видела, поэтому работы лишилась. Вот тогда в очередной раз этот инспектор с мамы денег потребовал, приказал чтобы к мужу шла за ними. Сказал что отец работает в 40 километрах от местности Токос за рекой.

Коня не было, утром рано пешком пошли, шли и плакали. Это по моему в октябре было. Снег еще тогда первый выпал. Переправившись на лодке через реку заночевали в Токосе у знакомых. Жалели нас, дед, хозяин дома, сильно на этого инспектора ругался «Что за человек, в такую даль слепую старушку с дитем отправить».

Рано утром дед нас на дорогу вывел. Вскоре дорога на тропинки разделилась. Мама тогда велела мне сучья ломать, чтобы не заблудиться. Поздно, когда стемнело, пришли в один алас. Там юрта стояла, печка дымила. «Мама, юрта!» — вскричала я. Открыв дверь, увидела у печи женщину-абаасы с круглым и красным как сковорода лицом. Я закричала от ужаса и дверь закрыла. Слышим, как женщина эта нас в дом приглашает. Вошли. На нарах люди спали. Потом узнала от матери, что это мертвые люди были. Оказывается она последняя в живых осталась, не смогла их похоронить и была сама при смерти от голода. Позднее узнали как ее бедную сылгысыты в поселок доставили, спасли. Она нам дорогу указала, сказала что они в 3-4 километрах находятся. Хотя мы тогда и проголодались да и устали сильно, в темноте мы пошли туда по лесной дороге. Там вдалеке, ржали лошали да и людской говор слышен был, мы шли на эти звуки. И дошли, отца нашли, сильно обрадовались. Они оказывается в брошенном амбаре расположились. Как раз готовились лошадей на фронт отгонять. То ли командир то ли бригадир там был, с пистолетом, ругался сильно: «Что за собака в такую даль слепую старушку с дитем отправила…». Ох, и наелись мы тогда, мяса и кровяной колбасы. Потом отец рассказывал, что тот с пистолетом лошадь велел на мясо пустить, чтобы нас накормить (акт составили, что на сук напоролся). Неделю там побыли, наелись, на людей похожи стали. Отец на дорогу вывел, крупы, чая и муки со своей нормы дал. А сылгысыты деньги собрали для военного налога. Мы, с таким богатством радуясь, домой вернулись.

Читайте также:  Слепцов Михаил Николаевич

Так как я с мамой одни не могли так больше жить, переехали и стали с другой семьей жить, в местности Бакасыл что от Убояна 7-8 километров. В тот год я не училась. Мама в той семье коров доила. Летом работали на сенокосе, на огороде трудились, присматривали за телятами на ферме. На ферме той был человек от бога Сукуев Павел Егорович, никогда его не забуду. Он инвалидом был, зрение плохое было, поэтому в армию не пошел, заведующим работал. По возможности Павел Егорович, нам колхозникам остатки ржи давал.

Вторым человеком которому я благодарна до сих пор, работал в райсовете, потом умер от туберкулеза. После уроков я в столовую районную бежала. Там, стояла возле дверей. Он всегда мне объедки давал, когда его не было, возвращалась, официанты гнали. В том что я образование получила, инспектор РАЙОНО Григорий Абрамович Шадрин играет большую роль. Он всегда 1 сентября агитировал чтобы дети в школу шли. Мама старалась меня дома оставить, боялась что я по дороге в школу от голодухи помру. Тогда я отцу шла жаловаться, он тогда на сенокосе работал, ночевал там. Вдвоем мы маму уговаривали.  Затем брат родной Александр Николаевич, прибыв с фронта 1946 году, помог мне школу закончить и высшее образование получить.  Весной и осенью шли на поле остатки колосков искать и мышиные запасы откапывать. Мечтали по дороге из школы чтобы конские шовяки в бутерброды превратились. В наше время хлеба на землю уронить больно, те годы сразу вспоминаются. У меня хлеб никогда не пропадает. Убоянские дети в те голодные годы в большинстве своем не учились, много умерло. Страшные были годы.

 

Мария Находкина (Чусовская), ветеран тыла и педагогики, отличник образования РСФСР, учитель учителей. Город Якутск.

Из фонда Нюрбинского Музея Дружбы народов им. К.Д. Уткина.  

Перевод с якутского В.Б. Борисов.

 

Тыыннаахтар умнубат сыллара

 

Миигин, төрөөбүтүм аҕыс хомут оҕону, төрөппүттэрим аймах-билэ буолбатах холкуостаах оҕонньордоох эмээхсиңңэ ииттэрэ биэрэн кээспиттэр.  Иитиллибит дьонум биир суос-соҕотох тракторист уоллаахтара армияҕа бараат өлөн хаалта. Онон миигиттэн эрэ күннэрэ-ыйдара тахсара.

Аҕам Николай Николаевич Николаев-II «Коммунизм» колхуоска (Ньурба оройуонугар) хара үлэһит этэ. Хоһуун үлэһит, мэлдьи ударник, стахановец буолара. Ийэм Ирина Иннокентьевна ыанньыксыт этэ. Кини икки хараҕа суох буолан хаалта. Бу санаатахпына глаукома, катаракта сиэбит быһыылааҕа. Ньурбаттан үс-түөрт километр тэйиччи кыра бөһүөлэк оҕотугар Убайааңңа үөскээбитим. Кырам, хачаайым бэрдин иһин уонна оскуола ыраах буолан (Ньурбаҕа эрэ баара) дьонум 8-9 сааспар маңнайгы кылааска ыыппыттара. Маңнайгы кылааһы бүтэрээппин кытта сэрии саҕаламмыта. Онтон ыла ынырыктаах дьыллар саҕаламмыттара.

Аҕалаах ийэбинээн быыкаан муус түннүктээх, буор муосталаах балаҕан дьиэҕэ олорбуппут. Муостаҕа соломо тэлгиирбит. Мин эбээһинэһим диэн күн аайы түннүк кырыатааһына этэ. Көмүлүөк оһох маһы сиирэ элбэҕэ, биир сыарҕа мас күңңэ эрэ оттуллар быһыылааҕа. Аҕам эрэйдээх икки оҕуһунан түүн 3-4 чааска туран хас эмэ көстөөх сиртэн фермаҕа от-мас тиэйэ барара. Биһиги утуйарбытыгар хайы-сах кэлбит буолара. Наар колхуос бастың үлэһитэ этэ да, туох да дохуот, харчы, бородуукта ылбат этэ. Наһаа аччыктаан, эрэйдэнэн да олорбуппут.

Колхуос үлэтин таһынан аҕам наар оройуон дьонугар от-мас тиэйэрэ, онно килиэп, чэй сыыһа бэрсэр этилэр, онон аһаан-сиэн, эбинэн олорбуппут. Оннук сырыттаҕына аҕабын үлэ фрона диэңңэ илдьэ баран хаалбыттара. Ол дьыл ийэм биһикки аччыктаан турааҕы (хайа эрэ киһи аһынан ытан биэрэрэ) сиирбит. Хас эмэ сыл ааңңа бүрүллэн турбут ынах тириитин ийэм нэһиилэ элийэн ылан күнү-күннүктээн буһаран сиирбит.

Биир түгэн мин өйбөр хаалан хаалбыт. Байыаннай нолуок туһунан. Уһун бэрийбит мааны киһи байыаннай нолуогу хомуйа субу-субу кэлэрэ. Киирэн остуолу тоңсуйа-тоңсуйа «хаайыыга сытыталыам» дии-дии хаһытыырын саныыбын. Кини киирдэр эрэ орон анныгар киирэн саһан хаалар этим. Армияҕа барбыт убайым таңаһын, чугуун өтүүгү, ол-бу киһи хараҕар иңнэр иһити-хомуоһу бүтүннүү опистаан илдьэ барарын өйдүүбүн. Ийэм эрэйдээх алтан сылабаарын былдьаһан ытаабыта-соңообута харахпар бу баар. Аҕабын үлэ фронугар Турукта диэн сиргэ сылгы үүрүүтүгэр (аҕам оччолорго 50 сааһын быдан ааспыт киһи этэ) ыыппыттар этэ. Ийэм эрэйдээх хараҕынан бүдүк-бадык көрөр буолан, ыанньыксыттыырыттан уурайан үлэтэ суох олорбута. Дьэ, ол бириэмэҕэ аны налоговай инспектор кэлэн ийэбин түүйдэ-хаайда, «оҕонньоргуттан баран харчыта аҕал» диэн. «Токос диэн сиртэн 3-4 көстөөх үрэх баһыгар сылгы аһата сылдьаллар, онно барың да сабаас» диэн үүртэлээтэ.

Читайте также:  Васильева Варвара Прокопьевна, Васильев Николай Данилович

Туох көлөтө кэлиэй, сарсыарда эрдэ туран хас эмэ көстөөх Токос дэриэбинэтигэр  ытаһа-ытаһа бардыбыт. Ити, бадаҕа, балаҕан ыйыгар дуу, алтынньыга дуу быһыылааҕа. Хаар саңа кыырыктыйар этэ. Өрүһү тыынан туораан Токоско биир ыалга хоннубут. Эйэҕэс баҕайы дьон, наһаа аһыммыт этилэр: «Хараҕа суох эмээхсини кыра кыыһы кытта үрэх баһыгар ыытар туох  үлүгэрэй», — дии-дии мөҕүттэр этэ дьиэлээх оҕонньор.

Сарсыарда эрдэ баҕайы туруортаан оҕонньор ол барыахтаах сирбит суолун төрдүгэр аҕалбыта. Арай ойуур устун баран истэхпитинэ суолбут кыра-кыра ыллык суол буолан арахсан хааллылар. Ийэм көрбөт буолан миэхэ этэр: «Маайаа, тоойуом, мас лабаатын тоһутан ис, муннахпытына онон сиэттэрэн төннүөхпүт», — диэн. Күнү супту айаннаан им сүтүүтэ биир алааска кэллибит. Көрбүтүм алаас ортотугар балаҕан дьиэ турар, оһох буруота тахсар. «Ийээ, ыал баар», —  диэн хаһыытыы түстүм.Тиийэн кэлэн ааны астыбыт, арай, мин көрдөхпүнэ көмүлүөк оһох аттыгар биир хобордоох саҕа кып-кыһыл сирэйдээх абааһы-дьахтар олорор. Мин сарылыы түэн баран тптрү ойдум. Онтон истибиппит дьахтар саңата: «Киириң, киириң», — диир. Ийэм кэнниттэн киирдим. Наара ороңңо дьон утуйа сыталлар этэ. Кэлин ийэм кэпсээниттэн истибитим, ол дьахтар дьоно өлөн сыталлар эбит этэ. Кыайан көмөр кыаҕа суох буолан, бэйэтэ эмиэ өлөөрү олороохтуур эбит. Онтон сылгыһыттар сэбиэккэ тыллаан эрэйдээҕи бөһүөлэккэ киллэрбит этилэр.  «Бу дьиэ кэннинээҕи суолунан бардаххытына дьоңңут мантан 3-4 км сиргэ бааллар», — диэн биһиги суолбутун ыйан биэрдэ. Наһаа сылайбыт, аччыктаабыт да буолларбыт, күһүңңү им-балай хараңаҕа ойуур устун киирэн бардыбыт. Дьолбутугар баран истэхпит аайы сылгы кистиирэ, дьон кэпсэтэрэ күһүңңү тымныыга иһиллэр этэ, ол хоту киирэн бардыбыт.

Оо, үөрүү да этэ аҕабын булбуппут, сылгыһыттарга тиийбиппит. Эргэ өтөххө ампаарга сыталлар эбит. Бу сотору сэриигэ барар сылгылары үүрэн илдьиэхтээх эбиттэр. Командир дуу, биригэдьиир дуу, биир бэстилиэттээх киһи биһиги тиийбиппитигэр наһаа соһуйан-өмүрэн нууччалыы-сахалыы маатыралыы-маатыралыы үөхсүү бөҕө буолла: «Хайдах буолбут ытый, бу үрэх баһыгар хараҕа суох эмээхсини, кыра оҕону ыытар…», — дии-дии. Сарсыныгар сылгы этэ, хаан бөҕө сиэтибит. Кэлин аҕам кэпсээниттэн иһиттэхпинэ, били тойонноро киһи биир сылгыны өлөртөрбүт (маска ыйанна диэн акт оңорбуттар), биһигини аһатаары. Түөрт-биэс хоннубут, аһаан-сиэн бырҕайан, атын дьон буолан килэс гына түстүбүт, сэниэлэннибит. Аҕам атынан суол төрдүгэр дылы аҕалтаан биэрдэ, нуорма аһылыгыттан куруппа, чэй, бурдук биэрдэ. Байыаннай нолуокка сылгыһыттар харчы хомуйан биэрдилэр. Атахпыт сири билбэккэ, үөрэн-көтөн өтөхпүтүн буллубут. Ол дьыл аҕам кэлбэтэҕэ.

Ийэбинээн кыайан олорор кыаҕа суох буолан Убайаантан 7-8 км Баакаһыл диэн сиргэ көһөн ыалга дьукаах буоллубут. Ол сыл мин үөрэммэтэҕим. Ийэм ыалга ынах ыыр этэ. Сайынын колхуоска окко, оҕуруокка үлэлээн сайылыырбыт, фермаҕа тарбыйах көрөрбүт.  Сукуев Павел Егорович диэн ферма сэбиэдиссэйигэр олус диэн махтанабын. Кини хараҕынан инбэлиит буолан сэриигэ барбатах этэ. Наһаа амарах киһи этэ, кыалларынан көмөлөһө сатыыра. Бурдук атаҕын эрээттээн бэрдэрэр этэ.

Иккис махтанар киһим (аатын-суолун билбэт этим) райсовекка үлэлиир быһыылааҕа, кэлин туберкулез буолан өлбүт этэ. Мин оскуолаттан уруогум бүттэ да, наар оройуон остолобуойугар сүүрэрим. Онно тиийэн зал ааныгар турарым. Ол  киһи аһыы олорор буоллаҕына аһылыгын тобоҕун биэрэрэ, кини суох буоллаҕына тура сатаан баран төннөрүм, официаннар үүрэн ыыталлар этэ. Үөрэхтээх киһи буолбуппар Районо инспектора Григорий Абрамович Шадрин өңөлөөх дии саныыбын. Кини балаҕан ыйын 1 күнүгэр оскуолаҕа барың диэн агитациялыыр этэ. Ол бириэмэҕэ аҕам үксүн от кэмигэр ыраах хоно сылдьар буолара. Ийэм «суолга хоргуйан охтуоң» диэн оскуолаҕа ыыппат буола сатыыра. Ону мин аҕабар үңсэ барарым. Иккиэн сэриилээн ийэбин тылын ылыннарар этибит. Онтон 1946 с. бииргэ төрөөбүт убайым Александр Николаевич барахсан сэрииттэн кэлэн баран оскуоланы уонна үрдүк үөрэҕи бүтэртэрбитэ.

Саас, күһүн наар куолас хомуйа бааһынаҕа барарбыт, кутуйах хаһааһын көрдүүрбүт. Оскуолаттан тахсан иһэн сылгы сааҕын суолга көрө-көрө: «Оо, арай ити арыылаах килиэп сытар буоллун», — диэн ыраланарбыт. Билигин бу тот үйэҕэ килиэби сиргэ быраҕары айыыргыыбын, сэрии сылларын саныыбын. Килиэп орпут да буоллар туох эмит туһаҕа таһаарабын.

Убайаан оҕолоро барахсаттар аччык-туор сылларга үксүлэрэ кыайан үөрэммэтэхтэрэ, үөрэхтэрин быраҕан кээспиттэрэ, ыарыһах буолтара, өлбүттэрэ-сүппүттэрэ… Ама да ааспытын иһин алдьархайдаах дьыллар этилэр.

 

Мария Находкина (Чусовская)

тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана,

РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара.

Дьокуускай к.