Жизнь нашей семьи во время войны

В том страшном году, когда война началась, отцу вручили повестку, когда он на сенокосе был. Помню как вокруг люди разговаривали и плакали «Немец напал, беда пришла, людей на войну забирают». Отец ушел, мы втроем с матерью остались. Сена заготовить без отца не сумели, поэтому пришлось с соседями пожить. Забили бычка на мясо, а корову и теленка забрала приютившая семья.

Потом узнали что отца не в армию а на трудовой фронт в Сунтар отправили. Обрадовались. Весной еда кончилась. Есть нечего было. Потом случился падеж колхозного скота из-за какой то болезни. Употреблять мясо павших не разрешали. Но болезненный глава семьи отрезал потихоньку у трупов на полях то что мог унести и приносил с трудом домой тяжело дыша. Мы это мясо тайком ночью варили и ели. Дрова заготовленные болезненным хозяином дома приносили с лесу, за неимением сил, волокли их с трудом.

Однажды, теплым весенним днем, приехал незнакомец на санях. Мы испугались, подумали что он приехал нас арестовывать за то что павших скотин ели. Человек этот зашел в дом, снял зипун и поздоровался. Затем греясь у печки, сказал, что приехал из Сунтара за женой и детьми кузнеца Петра. Болезненный хозяин со стоном поднялся и сел на кровати где лежал, а мама, успокоившись, взялась за чайник, хозяйка дома добавила поленья в огонь. Мы, дети, всемером, спрятавшиеся при входе в дом незнакомца, все вылезли из укрытий. Увидев это, незнакомец воскликнул: «Оо, а вас-то много оказывается, а я подумал, что к другим приехал». Поговорили, остатки мяса поели, которую ночью сварили, кипятка попили, потом гость из юрты вышел и обратно с ношей в руках вошел и со словами «Это от отца вашего гостинец» вручил маме. Мы из мешочка небольшого тогда буханку хлеба, полплитки чая, два куска сахара и немножко соли в тряпице вытащили. Возликовали, мерзлый хлеб друг другу передавали и нюхали. Ах, какой был запах от чая ароматный! А сахар хозяин дома разделил для всех поровну с ноготок. Мы были счастливы, так как у каждого из нас в руках были чашки с настоящим чаем и сахаром и хлеб величиной со спичечную коробку.

Какое у нас тогда было имущество? Только одеяла и были. Мы их в сани поклали, меня и братика сверху заячьим одеяльцем прикрыли,  чтоб не замерзли и поехали. Вскоре покормили коня сеном, которую гость предусмотрительно оставил у одной семьи по пути. Ели отцовский гостинец. Гость торопился, говорил, что конь отощал, да и дорога размокла, поэтому ехали, не останавливаясь и днем и ночью. Мать шла пешком, старший брат тоже, но иногда садился к нам в сани, чтобы отдохнуть и согреться. Не знаю, как долго ехали, но отцовы гостинцы кончились, поэтому еле до Эльгяй только добрались. Да и снег растаял, сани уже бесполезны были, поэтому друг отца нас, оставив, на коне в Сунтар уехал и старшего брата с собой верхом забрал.

Отец к тому времени был на хорошем счету как работник в Рыбпроме, ушаты делал, за это ему продукты и денежные премии давали. И когда положение отца улучшилось, он уговорил человека, который имел опыт дальних поездок привезти нас к нему. Если бы он это не сделал, то определенно мы там бы умерли от голода. Но все-таки мой братик умер в Элгяй, не увидев лета, организм его был ослаблен голодом и последовавшим за ним дальней поездкой, я тогда сильно горевала и плакала.

Растаял снег, потеплело. Мы переехали в старую юрту от дома, где жили с приютившей нас семьей. Мама в столовую нанялась посудомойкой, я ухаживала за братиком, когда его не стало, осталась в одиночестве, все время плакала. Так как очень есть хотелось, за еду работала у одной зажиточной семьи, чистила им чайники, котлы золой и песком сидя у них во дворе у печи. Хозяйка дома, дородная женщина хвалила меня, давала мне остатки еды, во двор выносила супа, мяса и хлеба. В дом не приглашали. Да и сама я не особо туда стремилась. Вид босой и грязной от золы и пыли девочки в отрепьях вызывал у них, наверное, отвращение. У дворовой печи на столбе висел медный рукомойник. Помню, как из дома выходил, глава семьи, хорошо одетый, со скрипящими черными сапогами, чтобы вымыть там руки. Проходя мимо он, смеясь,  нарочно давил этими сапогами мою босую ногу. Помыв и утерев руки, на обратном пути он опять давил у меня ногу. Но я не плакала, так как жизнь у меня до этого была тоже не сахар. Поэтому, чтобы вызвать у меня слезы, он давил сильнее. Так как он это делал каждый день, то, как бы мне ни хотелось кушать, я прекратила у них работать. Позднее, спустя много лет, в годы студенчества я встретила в автобусе ту дородную хозяйку семьи, у которых я чистила посуду. Не узнала меня. Тогда я назвалась и добавила, чтобы передала привет мужу от той девочки, которой в годы войны каждый день босую ногу топтал. Это подвергло женщину в изумление, она онемела.

Читайте также:  Протодьяконов Гаврил Дмитриевич

Наступило лето, и отец прибыл к нам на лодке. Бедный братик, не увидев отца, навсегда остался в Эльгяе. Отец сделал ему надгробие, взял немного земли из могилы в мешочек и, сунув его за пазуху, молвил: «Не плачьте, не оставляйте свои слезы здесь. Сына навсегда мать сыра земля приютила. Нам пора ехать, пойдемте».

Отец был человеком несгибаемой воли, добрым, его все уважали.

В годы войны, умирающие от голода к нему шли. Он в то время в Сунтаре был бригадиром на строительстве большого очень глубокого булууса для рыбы. Бедные доходяги до него туда ползком добирались. Тогда отец распоряжался, чтобы молоко из колхоза привезли и, сварив жидкую кашу, их прятавшихся в лесу накормили. Потом сорат привозили для них из колхоза. Люди эти подкрепившись, вставали на ноги через несколько дней и пробовали на стройке помогать. Я их много перевидала, когда отцу обед носила. Я и им кушать носила, сорат, кашу, чаю. Мыла посуду ихнюю в реке.

Люди, которых он спас были ему всегда благодарны. Они к нему с благодарностью после войны приезжали в гости, потом их дети и внуки так же благодарили. Радовались, что отец долгую жизнь прожил. Говорят что человек, который добрые дела делает, долго живет.

Иванова Мария Петровна (1933 г.р.),
Ветеран тыла, Отличник образования Якутии.
2005 г.
Материал из фонда Нюрбинского Музея Дружбы народов им. К.Д. Уткина.
Перевод с якутского В.Б. Борисова.

 

Биһиги дьиэ кэргэн сэрии кэминээҕи олоҕуттан

1941 сыллаахтан алдьархайдаах сэрии саҕаламмытыгар аҕабар, оттуу сырыттаҕына, бэбиэскэ туттаран Ньурбаҕа сатыы кэлбиттэрэ. »Ньиэмэс омуктар Москваҕа сэриилээн киирбиттэр үһү, сэриигэ барарга дьону хомуйаллар, иэдээн буолбут», – дэһэ-дэһэ дьон кэпсэтэллэрин, ийэлэр ытыылларын өйдүүбүн. Биһиги ийэбитинээн 3 оҕо хаалбыппыт. Аҕабыт дьиэтигэр төннүбэтэҕэ, »сэриигэ бардаҕа буолуо»  диэбиппит. Аҕабыт суоҕар сүөһүбүтүн кыстатар оту кыайан оттооботохпут. Ийэбит үлэлээбэт этэ, онон туспа олорон сүөһү көрөр, уот оттунар кыаҕа суох буолан ыалга дьуккаах олорорго күһэллибиппит. Тыһаҕаспытын өлөрбүппүт, тарбыйахтаах ынахпытын олорор ыалбыт ылан сиэбиттэрэ.

Дьэ, эрэйдээх олохпут онтон саҕаламмыта. Аҕабытыттан сурах кэтэһэ сатаан баран ийэм Сэбиэттэн туоһулаһан истибитэ — аҕам сэриигэ барбатах, үлэ фронугар Сунтаарга утаарыллыбыт. Биһиги ону истэн үөрбүппүт. Саас ичигэс күннэр буолбуттарыгар биһиги аһыыр аспыт бүппүтэ. Оччолорго бурдук, хортуоска диэн суох этэ. Колхуос сүөһүтэ сутаан өлөр сураҕа иһиллибитэ, ол этин сиири көҥүллээбэт этилэр. Ол иһин олорсор ыалбыт аҕалара сыһыыттан-хонууттан сутаан өлбүт сүөһү этин аҕылыы-аҕылыы эт киллэрэрин, биһиэхэ бэрсэрин өйдүүбүн. Ону, кистээн, түүн буһаран сиирбит. Аны көмүлүөк оһоххо оттор маспытын эмиэ ол ыарыһах киһи сордонон-муҥнанан бэлэмнээбитин ойууртан бэйэбит соһон аҕаларбыт.

Арай биирдэ, ичигэс баҕайы күн, биһиэхэ сыарҕалаах аттаах киһи тиийэн кэллэ. »Аҕабыт сүөһү этин уоран сиэбитин билэн тута кэллэҕэ» диэн куттанныбыт, оҕолор онно-манна састыбыт. Кэлбит киһи таһырдьаттан киирэн сыгынньахтанна, дорооболосто. Оһоххо иттэ туран: »Мин Сунтаартан кэллим. Манна Уус Бүөтүр кэргэнэ, оҕолоро бааллар дуо? Мин кинилэри илдьэр соруктаах кэллим»,   диэтэ. Ыалбыт аҕата, ынчыктыы-ынчыктыы, оронугар туран олордо. Ийэм, дьэ, уоскуйан, чаанньык үөһэ түстэ, ыалбыт ийэтэ оһоҕун эбии отунна. Били онно-манна саспыт сэттэ оҕо утуу-субуу тахсан кэлбиппиттигэр киһибит: »Хайа бу, дьиэҕэ элбэх эбиккит дии? Мин атын ыалга кэллим дуу диэн саараан олорбутум», – диэн саҥа аллайда. Дьэ, ирэ-хоро кэпсэтэн, бөөлүүн сиэбит эппит ордугун кырбаан сиэн, хара ууну оргутан иһэн баран ыалдьыппыт таһырдьа тахсан балачча буолан баран илиитигэр тутуурдаах киирдэ. »Мэ, бу аҕаҕыт кэһиитин ыыппыта», — диэн ийэбэр туттарда. Көрбүппүт кыра куул мөһөөччүккэ биир килиэп, муос аҥара чэй, икки куһуок тойуу саахар уонна өрбөххө сууламмыт туус оҕото угуллубут. Биһиги үөрүү бөҕө буоллубут, тоҥ килиэби солбуһа сылдьан тутан, сыллаан көрдүбүт. Чэйтэн эмти тутан ылан чаанньыкка куппуттара ол сыта үчүгэйин! Саахары оҕонньор быһаҕынан тыҥырах саҕа гына тойон барыбытыгар үллэрдэ. Саахырдаах хойуу чэйи кытта испиискэ саҕа ирбит килиэби сиэн дьоллоннубут.

Читайте также:  Егоров Иннокентий Дмитриевич

Оччотооҕу ыал туох баайдаах буолуой? Утуйар таҥаспытын сыарҕаҕа от үрдүгэр тэлгэтэн биһиги 3 оҕону олордон, куобах суорҕаммыт дуомунан саптан айаҥҥа турбуппут. Илдьэр киһибит атыгар сиэтэр отун аара ыалларга хаалларбыт этэ. Ыһыкпытыгар аҕам килиэп, чэй, саахар ыыппытын сиирбит. »Суол хааларыгар тиийдэ, атым ырда», — диэн киһибит ыксаан түүннэри-күнүстэри айаннаабыппыт. Ийэм уонна убайым сатыы хаампыттара, убайым сылайдаҕына, тоҥноҕуна сыарҕаҕа кыратык олорсо түһэрэ. Ол курдук төһө өр айаннаабыппыт буолла, билбэтим. Ыһыкпыт баранан Элгээйигэ сырабыт быстан тиийбиппит. Хаар ууллан сыарҕанан айанныыр тохтообута, онон аҕалбыт киһибит биһигини хаалларан Сунтаарга атын миинэн убайбын эрэ илдьэ барбыта. Биһиги оннук аһыыр аһа да, олорор сирэ да суох сир – халлаан икки ардыгар хаалбыппыт.

Аҕам Сунтаарга Рыбпромҥа уһаат оҥорон хайҕанан, тэрилтэтэ үп-ас биэрэн көмөлөспүт этэ. Биһиги дьолбутугар урут Алдаҥҥа тиийэ айанныы үөрэммит, сырыыны сылдьыбыт киһини аҕам булан кэпсэтэн биһигини көһөрөн илдьибит эбит. Онтон атын биһиги төрөөбүт дойдубутугар хоргуйан өлбүт буолуо этибит. Оччотооҕуга суол-иис суоҕуна ыраах сиргэ ким биһигини көһөрүө этэй?

Элгээйигэ айантан сылайан, ыран быстаран быраатым муҥнаах сайыҥҥа тиийбэккэ саас өлөөхтөөбүтэ. Оо, онно бырааппын аһыйан ытаан сордоммутум…

Саас хаар ууллан, сир харааран ичигэс буолбута. Биһигини маҥнай кэлэн кыбыллан олорбут ыалбыт эргэ өтөхтөрүгэр тахсан олорбуппут. Ийэм остолобуойга иһит сууйар дьахтар оҕолоно барбытын солбуйан үлэлээбитэ. Мин бырааппын көрөр-харайар этим, онтон өлбүтүн кэннэ наар ытаан, тулаайахсыйан эрэ тахсарым. Аһыыр баҕаттан биир кыанар ыалга таһырдьа оттор оһохторун таһыгар олорон чааньыктарын, чугууннарын, тимир иһиттэрин күлүнэн, кумаҕынан аалан ыраастыырым. Ийэлэрэ модьу, толуу дьахтар миигин хайгыыра, күнүс аһаан баран миискэҕэ миин, эт, килиэп таһааран биэрэрэ. Дьиэлэригэр киллэрбэт этилэр. Бэйэм да саатан киирэ сатаабат этим. Сайыҥҥы куйааска атах сыгынньах, куһаҕан таҥастаах, онно эбии күлү-кумаҕы булкуйан сирэй-харах буолбут оҕону сиргэнэ да көрөллөрө буолуо. Оһох таһыгар баҕанаҕа илии суунар ыйанан турара. Мааны таҥастаах, килбэлдьигэс хап-хара хаачыргыыр саппыкылаах ыал аҕата тойон киһи тахсан онно илиитин суунара. Оһох таһыгар иһит сууйан муҥнана олорор оҕону күлэ-күлэ соруйан саппыкытынан сыгынньах атахпын үктээн ааһара. Илиитин суунан, соттон баран ааһан иһэн иккиһин үктээн баран күлэ-күлэ дьиэтигэр киирээччи. Мин эрэйи-муҥу көрбүт буолан, атаҕым төһө да ыалдьыбытын иһин ытаабат этим. Ол иһин соруйан, ытатаары өссө кытаанахтык үктүүрэ. Күн аайы оннук сордуурун иһин, мин төһө да аһыахпын баҕарбытым иһин, ол ыалга үлэлээбэт буолбутум. Кэлин Дьокуускайга устудьуоннуу сылдьан автобуска били иһит кирин сууйан аһаабыт хотуммун көрсүбүтүм. Билбэтэҕэ. Бэйэбин билиһэннэрэн баран аҕаларын ыйыппытым. »Сэрии сылларыгар күн аайы сыгынньах атаҕын быһыта үктүүр кыра кыыһыттан приветта туттараар» диэбиппэр сөҕөн саҥата суох хаалбыта.

Сайын буолан аҕам бэйэтэ тыылаах кэлэн биһиги дьэ, Сунтаарга барбыппыт. Быраатым муҥнаах аҕатын көрбөккө Элгээйи буоругар көмүллэн хаалбыта. Аҕам оҕотугар саҥата-иҥэтэ суох уҥуох тутан дьаһайан баран, быыкаа саппыйаҕа көмүллүбүт буоруттан ытыс буору кутан хоонньугар уктубута, тобуктаан олорон тугу эрэ ботугураабыта уонна: »Чэ, ытаамаҥ, хараххыт уутун манна хаалларымаҥ… Оҕобун ийэ буора биэбэйдиэҕэ… Айанныырбыт чугаһаата, барыаҕыҥ», – диэбитэ.

Аҕам киэҥ да көҕүстээх, тулхадыйбат тулуурдаах, үтүө-мааны санаалаах, дьон-сэргэ ытыктыыр киһитэ этэ.

Сэрии сылларыгар хоргуйан өлөөрү тыаттан сордонон киирбит дьоннор аҕабын булаллара. Кини ол кэмҥэ Сунтаарга балык уурар үс хостоох дириҥ да дириҥ булуустарын тутуутугар биригэдьиирдээбитэ. Хоргуйан кыайан хаампат буолбут дьон быардарынан сыылан ити булуус тутуллар сиригэр тиийэллэрэ. Аҕам колхуостан холбуйбут үүт аҕалтаран убаҕас баҕайы хааһы буһараннар ойуур быыһыгар, хахха сиргэ саһан сытар хоргуйбут дьоҥҥо сиэтэллэрэ. Онтон колхуостан суорат аҕалтарар буолбуттара. Аҕыйах хонугунан ол дьон атахтарыгар туран лаппаакы, сүгэ тутан үлэлээн сордоноллоро. Аҕабар ыһыгын илдьэн биэрээри итинник дьону элбэҕи көрбүтүм. Суораттарын, хааһыларын, чэйдэрин илдьэн биэрэр, иһиттэрин өрүскэ киирэн сууйар этим.

Аҕам кыһамньытынан олортон быыһаммыт үгүс дьон аҕабар хойукка дылы кэлэ сылдьаллара, махтаналлара. Кэнники сылларга оҕолоро, сиэннэрэ кэлэ сылдьар буолбуттара. Аҕам уһун олоҕу олорбутуттан үөрэллэрэ. Киниэхэ үтүөнү оҥорор үтүө санаалаах, анньыыны оҥорботох киһи уһун үйэлэнэр дииллэрэ сөп. Аҕам оннук киһи этэ.

 

Иванова Мария Петровна (1933 с.т.),
тыыл бэтэрээнэ, Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна
2005 с.